‌ 📝 گزارش پنجمین نشست علمی از سلسله نشست‌های تخصصی با موضوع: «نقش قیام امام حسین (ع) در دوگانهٔ قیام و تقیه در عصر صادقین (ع)» روز پنجشنبه ۲۵ تیر ماه ۱۴۰۵، پنجمین نشست علمی‑تخصصی از سلسله نشست‌های عاشورایی با عنوان «افق‌های نو در مطالعات عاشورایی»، با حضور جمعی از پژوهشگران، تاریخ‌پژوهان و طلاب علاقه‌مند، به صورت برخط برگزار شد. این نشست که از طرف انجمن تاریخ‌پژوهان حوزهٔ علمیه و با همکاری پژوهشکدهٔ تاریخ و سیرهٔ اهل بیت(ع) و دیگر مراکز علمی برگزار گردید، به بررسی یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات تاریخ تشیع، یعنی تقابل دو گفتمان «جهاد و قیام» در برابر «تقیه و عدم جنگ» در سیرهٔ امام صادق(ع) و ائمهٔ بعدی اختصاص داشت. 🔹 چکیده‌ای از مباحث مطرح‌شده: ۱. پیشینهٔ بحث دوگانهٔ جنگ و تقیه، در تاریخ اسلام، اهل بیت(ع) و تشیع، سابقه‌ای پرفرازونشیب دارد. این مسئله از همان روزگاری آغاز شد که ابوسفیان یا خاندان عباس، پیشنهاد قیام علیه خلیفهٔ اول را به امام علی(ع) دادند؛ سپس در خلال ۲۵ سال مناسبات امام با سه خلیفهٔ نخست ادامه یافت و حتی در مقطعی که معترضان گرد خانهٔ عثمان جمع شدند و برای قتل او تلاش می‌کردند، نیز جاری بود. امام علی(ع) در تمامی این موارد، کنشگری فعال، دلسوز و آینده‌نگر بود. گروه‌ها و جریان‌های قیام‌گری که پیشتر اشاره شد ــ و عمدتاً در ظاهر یا در واقع، مدافع حقوق اهل بیت(ع) به شمار می‌رفتند ــ در مدت زمانی کوتاه، خود به مانعی جدی در برابر اهل بیت(ع) تبدیل شدند. قیام، معمولاً برای کسانی رجحان دارد که راه‌حل دیگری برای مسائل نمی‌یابند؛ ازاین‌رو در مواجهه با هر مشکلی، به آن متوسل می‌شوند. گروه‌های مختلفی نسبت به عملکرد عثمان معترض بودند، اما تنها قُرّاء دست به قیام زدند. همین قُرّاء بودند که با تهدید به قیام، امام علی(ع) را وادار به ابقای ابوموسی اشعری بر امارت کوفه، پذیرش حکمیت در جنگ صفین، و سپس خروج بر خلافت امام، نبرد نهروان و نهایتاً ترور و شهادت ایشان کردند. ۲. طرح مسئله: دوگانهٔ جهاد و تقیه در تاریخ اهل بیت(ع) نشست با طرح این پرسش بنیادین آغاز شد که چرا با وجود مهیا بودن شرایط برای قیام در برخی مقاطع، ائمه(ع) از اقدام به جنگ خودداری کرده و گفتمان تقیه را ترویج کردند؛ در حالی که شخصیت‌های برجسته‌ای همچون زید بن علی، نفس زکیه و شهید فخ، با درک شرایط مشابه، قیام را انتخاب کردند و به شهادت رسیدند. این دوگانه، نه تنها در دورهٔ امام حسین(ع) و نامه‌های کوفیان، بلکه در دورهٔ امام صادق(ع) و پس از آن نیز به شکلی جدی ادامه یافت. ۲. زمینه‌های شکل‌گیری دو گفتمان ▫️صلح‌نامهٔ امام حسن(ع) و قیام عاشورا یادآوری شد که شیعیان کوفه پس از مرگ معاویه، با استناد به مفاد صلح‌نامه (که خلافت را به امام حسین(ع) بازمی‌گرداند)، با ارسال انبوه نامه‌ها و بیعت‌های گسترده، حجت را بر امام تمام کردند. امام نیز با فرستادن مسلم بن عقیل برای ارزیابی شرایط، وارد فاز تمهید مقدمات شدند؛ اما ریزش حدود ۱۸ هزار بیعت در کوفه، نشان‌دهندهٔ چرخشی غیرطبیعی و قابل‌تأمل بود که ریشه در عوامل متعددی داشت. ▫️دو گفتمان در عصر امام صادق(ع) در این دوره، دو طیف به وضوح قابل تشخیص هستند: 1⃣ طیف قیام‌خواه: شامل زید بن علی (عموی امام صادق) و نفس زکیه که با تحلیل شرایط، زمان را برای قیام مساعد می‌دانستند و از امام صادق(ع) مطالبهٔ قیام می‌کردند. 2⃣ طیف تقیه‌گرا: امام صادق(ع) و اصحاب نزدیک ایشان که با دلایل متعدد، از قیام خودداری کرده و دیگران را نیز از شرکت در قیام‌ها برحذر می‌داشتند. ۳. تحلیل علل اختلاف در گفتمان 🔸اختلال در توازن «تولی و تبری» یکی از مهم‌ترین علل، به هم خوردن نسبت میان تولی (ولایت اهل بیت) و تبری (دوری از دشمنان) در میان برخی جریان‌ها بود. گروهی مانند خوارج و برخی زیدیان، تبری قوی نسبت به دشمنان (مانند امویان) داشتند، اما تولی‌شان نسبت به امام معصوم و تشخیص‌های ایشان دچار نقص بود. این نقص، باعث می‌شد که قیام‌هایی بدون هدایت امام شکل بگیرد که نه تنها نتیجه‌بخش نبود، بلکه چه بسا به ضرر جریان اهل بیت تمام می‌شد. 🔸نقش واسطه‌ها و سازمان وکالت فاصلهٔ جغرافیایی میان مدینه (مرکز امامت) و کوفه (مرکز شیعیان)، نیاز به واسطه‌هایی همچون نمایندگان و وکلا را ایجاد کرد. اما لغزش‌های برخی از این واسطه‌ها (مانند ابوالخطاب و وکلای بعدی که دچار انحراف مالی و اعتقادی شدند)، باعث انتشار محتوای غلط و ایجاد جریان‌های انحرافی مانند خطابیه، بیانیه، واقفیه و... گردید. حتی برخی از وکلای مورد تأیید امام، بعدها عزل یا به دستور امام اعدام شدند که نشان از عمق این آسیب دارد. ‌صفحهٔ 1⃣ ‌

‌‌ ۴. پیامدهای تقابل دو گفتمان ▫️تضعیف جایگاه امامت: اتهاماتی همچون «حسادت» به امام صادق(ع) از سوی شخصیت‌هایی مانند عبدالله محض (که خود از نوادگان امام حسن و امام حسین بود)، منزلت امام را در میان برخی شیعیان خدشه‌دار کرد. ▫️پیدایش فرقه‌های متعدد: انشعاباتی مانند زیدیه (با شاخه‌های سلیمانی، جارودی و...) که در مقاطعی حتی دولت‌های قدرتمندی در طبرستان، یمن و مغرب تأسیس کردند و گاه با امامیه به تقابل نظامی می‌پرداختند. ▫️سوءاستفاده از شعار «یا لثارات الحسین»: این شعار که فلسفهٔ قیام و خونخواهی را در خود داشت، پس از عاشورا توسط جریان‌های مختلف از جمله عبدالله بن زبیر، توابین، مختار و حتی بنی‌عباس (که خود از قاتلان ائمه بودند) به کار گرفته شد. بنی‌عباس با همین شعارها بر سر کار آمدند و بیش از پنج قرن بر جهان اسلام حکومت کردند، در حالی که خودشان کشتار هاشمیان را تشدید کردند و حتی زیارت امام حسین (ع) را ممنوع و مرقد ایشان را تخریب کردند. ۵. موضع ائمه پس از قیام‌ها نکتهٔ قابل تأمل این است که امام صادق(ع) و ائمهٔ بعدی، در زمان حیات قیام‌کنندگان، نه تنها از آنان حمایت نمی‌کردند، بلکه آنان را از قیام بازمی‌داشتند. اما پس از شهادتشان، به تعظیم و تکریم آنان می‌پرداختند. این رفتار دوگانه، نشان‌دهندهٔ تفکیک «تأیید فاعل» (شخصیت متقی و مخلصِ قیام‌کننده) از «تأیید فعل» (نوع و زمان قیام) است. به عبارت دیگر، ائمه شخصیت زید یا نفس زکیه را تأیید داشتند، اما تشخیص می‌دادند که قیام در آن مقطع، مصلحت ندارد و حتی ممکن است به ضرر جریان تشیع تمام شود. ◀️ جمع‌بندی: این نشست نشان داد که تقابل گفتمان جهاد و تقیه، ریشه در عوامل عمیق تاریخی، اجتماعی و کلامی دارد. از یک سو، اختلال در توازن تولی و تبری، باعث می‌شد برخی با نیت خالص اما بدون ولایت‌پذیری کامل، به قیام‌های زودهنگام و بی‌نتیجه دست بزنند. از سوی دیگر، نقش مخرب واسطه‌ها و سوءاستفادهٔ جریان‌های سیاسی از شعارهای حسینی، تجربه‌ای تلخ برای ائمه ایجاد کرده بود که آنان را به اتخاذ راهبرد تقیه و صبر استراتژیک سوق می‌داد. تأکید شد که بازخوانی این مقطع حساس تاریخی، برای امروز جامعهٔ شیعه نیز پیام‌های مهمی دارد: ▫️لزوم پیوند ناگسستنی تولی و تبری؛ به گونه‌ای که نه تنها دشمن شناخته شود، بلکه ولی و رهبر نیز به درستی تشخیص داده شود. ▫️ضرورت تبعیت از رهبری معصوم یا فقیه جامع‌الشرایط در تصمیم‌گیری‌های کلان، حتی اگر ظاهراً شرایط برای اقدام مهیا به نظر رسد. ▫️پرهیز از شعارزدگی و سوءاستفاده از مقدسات، که ممکن است مسیر اصلاح را به بیراهه کشانده و به جای نجات، به تقویت دشمنان بینجامد. در پایان، بر لزوم پژوهش‌های بیشتر در این حوزه و پرهیز از داوری‌های سطحی دربارهٔ عملکرد ائمه(ع) تأکید شد و یادآوری گردید که تنها با نگاهی جامع و فراتاریخی می‌توان به درک صحیحی از راهبردهای اهل بیت(ع) دست یافت. 📎 انجمن تاریخ‌پژوهان حوزهٔ علمیه 🗓 تاریخ برگزاری نشست: پنجشنبه ۲۵ تیر ماه ۱۴۰۵ صفحهٔ2⃣ #انجمن_تاریخ‌پژوهان #نشست_علمی 💠 کانال‌رسمی‌انجمن‌تاریخ‌پژوهان‌حوزه 💠 @a_tarikh ‌

‌ 📜 گزارش سلسله‌نشست‌های تخصصی «افق‌های نو در مطالعات عاشورایی» منتشر شد. 📎 انجمن تاریخ‌پژوهان حوزه علمیه با همکاری پژوهشکده تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع) و سایر نهادهای هم‌سو، در دهه سوم محرم ۱۴۴۸ (تیرماه ۱۴۰۵) میزبان پنج نشست علمی‑تخصصی بود که با استقبال پژوهشگران و تاریخ‌پژوهان همراه شد. 📌 محورهای نشست‌ها: ۱) روش‌شناسی فرهنگی دعوت و جلب اطاعت در قیام عاشورا 🎙دکتر محمد مصطفی اسعدی ۲) جغرافیای حسینی؛ آیین‌های عزاداری در میان علویان ترکیه 🎙دکتر زهرا کبیری‌پور ۳) نقش خواص کوفه در رخداد عاشورا 🎙دکتر حمیدرضا مطهری ۴) علل قیام عاشورا از منظر قائد شهید امت 🎙دکتر هادی یعقوب‌زاده ۵) نقش قیام امام حسین(ع) در دوگانه قیام و تقیه در عصر صادقین(ع) 🎙دکتر حامد قرائتی 🔻 علاقه‌مندان می‌توانند گزارش کامل را در فایل پیوست مطالعه کنند. ‌ #انجمن_تاریخ‌پژوهان #نشست_علمی 💠 کانال‌رسمی‌انجمن‌تاریخ‌پژوهان‌حوزه 💠 @a_tarikh ‌

دوازدهمین شماره دوفصلنامه علمی ـ ترویجی «التاریخ والحضارة الاسلامیة؛ رؤیة معاصرة» مربوط به شماره دوم سال 2026 منتشر شد. دوم مرداد ۱۴۰۵ 🌐@Hamidreza_Motahari

دوازدهمین شماره دوفصلنامه علمی ـ ترویجی «التاریخ والحضارة الاسلامیة؛ رؤیة معاصرة» مربوط به شماره دوم سال 2026 منتشر و مقـالات این شماره هم‌اکنون از طریق سامانه نشریه به نشانی https://ihc.isca.ac.ir در دسترس علاقه‌منـدان قرار گرفته است. در ایـن شمـاره می‌خوانیـد: . الفطحيّة، إختبار للشيعة في الإمامة (علي رضا روحي؛ حمید عباس زاده) . هجرة قبيلة مراد واستقرارها في بلدان الفتح الإسلامي، تحليل الوظائف التاريخية - الحضارية والدور الهيكلي (مریم سعیدیان جزي) . مكانة الخاتم ونقش فصّه في سيرة الإمام الرضا عليه السلام (حمیدرضا مطهري؛ لیلا شریفي) . تصنيف مقاربات المستشرقين حول نشأة التشيّع الإثني عشري (السید عبدالقائم تهامي پور؛ زهیر دهقاني آراني) . الأسس المعرفية لآراء سيد قطب ومصطفى عبدالرازق وتأثيرها على الحركات الإسلامية المعاصرة"دراسة مقارنة" (مجدة عقیلي؛ محمد جاودان) . النموذج التنظيمي في سيرة المعصومين (عليهم السلام) (حسن نقدیان؛ مرتضی غرسبان روزبهاني) . استراتيجية علماء الإمامية في ترسيخ الإيمان بالإمام المهدي (عج) (خدامراد سليميان ريزي) . دور الإمام علي (عليه السلام) في تطوير الحیاة العلمیة والفکریة لمجتمع الکوفة (سیفعلي زاهدي فر؛ آمنه موسوي شجري) . قراءة في سيرة الإمام علي (عليه السلام) في الحكم من منظور المستشرقين (دراسة مقارنة بين دونالدسون ولورا فيتشيا فاغليري) (ساجد علي تشانديف؛ قاسم رزاقي موسوي) دور النساء في تطوير الموسيقى في الحجاز في العصر الأموي (امیر بهادر رستمي؛ سعید طاووسي؛ عثمان یوسفي) العباسيون وأزمات الشرعية والفاعلية في إطار نظرية تالكوت بارسونز (ابوالفضل رباني) العوامل المؤثرة على أوضاع الشيعة في السواحل الجنوبية للخليج الفارسي في القرن الثاني عشر الهجري/الثامن عشر الميلادي (سلمان قاسمیان) این فصلنامه در سامانه نشریه https://ihc.isca.ac.ir و کتابخوان همراه پژوهان pajoohaan.ir و پرتال نشریات دفتر تبلیغات اسلامی http://journals.dte.ir بارگذاری و در پایگاه های زیر نمایه می شود: پایگاه استنادی (ISC) بانک اطلاعات نشریات کشور (Magiran.com) پایگاه استنادی سیویلیکا (CIVILICA.com) پایگاه مجلات تخصصی نور (Noormags.ir) مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID.ir) پرتال جامع علوم انسانی (ensani.ir) 🌐 https://eitaa.com/journals_isca/ دوم مرداد ۱۴۰۵ 🌐@Hamidreza_Motahari