📜 احکام اکراه در موارد مختلف
| مورد | حکم | توضیح و دلیل |
| :--- | :--- | :--- |
| معامله یا ایقاع (طلاق، عتق) اکراهی | باطل | زیرا رکن رضایت مفقود است. (آیه تراضی) |
| اکراه بر ترک واجب یا فعل حرام | با تحقق شرایط سخت (جبر) تکلیف ساقط میشود. | شخص معذور است و گناهی بر او نیست. (اصل رفع) |
| اکراه به حق (مثلاً اجبار محتکر توسط حاکم) | معامله صحیح است. | زیرا اکراه، مشروع و در جهت رفع ظلم است. |
| اکراه تخیری (مثلاً یا الف را انجام بده یا ب را) | - در محرمات: انجام یکی جایز است. - در معاملات: عمل انتخابشده باطل است. | کل ماجرا در سایه اکراه است. انگیزه اصلی دفع ضرر است، نه تحقق رضایتبخش عقد. |
| مالک مختار، عاقد (وکیل) مکره | به نظر مشهور صحیح است | زیرا رضایت مالک (اصل صحت) موجود است. فقدان طیب نفس عاقد، مانع است اما به وسیله رضایت مالک جبران میشود. قیاس به مجنون (که اصلاً قصد ندارد) قیاس مع الفارق است. |
| مالک مکره، عاقد مختار | وکالت باطل است. عمل عاقد فضولی است. | زیرا وکالت (اذن) خودش یک عقد است و به دلیل اکراه باطل است. لذا عاقد نیابت شرعی ندارد. |
| عقد اکراهی با اجازه لاحق مالک | صحیح میشود (فتوای مشهور) | رضایت لاحق به آثار عقد (نقل و انتقال) تعلق میگیرد و آن را صحیح میکند. این مؤید حکم صحت در حالت «مالک مختار، عاقد مکره» است. |
| اکراه بر یک عمل، ولی انجام عمل گستردهتر (مثلاً اکراه بر فروش یک عبد، ولی فروش دو عبد) | حکم تجزیه میشود. بخشی که مورد اکراه بود باطل، و بخش اضافی صحیح است. | زیرا اکراه تنها ناظر به همان مقدار تهدیدشده است. |
---
💡 نکات کلیدی، اشکالات و پاسخها
۱. قصد مکره
- شخص مکره قصد انشاء و مدلول را دارد. تفاوت او با مختار در انگیزه است: انگیزه مختار تحقق آثار عقد، انگیزه مکره دفع تهدید.
- اشکال: آیا ممکن است مکره از شدت فشار، اصلاً قصد معنی نداشته باشد؟
- پاسخ: یا در فرض بحث، قصد مدلول محرز است، یا به اصل عقلایی «اصالة القصد» تمسک میشود و بنا بر قصد داشتن گذاشته میشود.
۲. دامنه شمول حدیث رفع
- حدیث رفع («رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی... مَا اُکْرِهُوا عَلَیْهِ») آثاری را برمیدارد که اگر اکراه نبود، بر شخص بار میشد.
- بنابراین، در مواردی مانند «مالک مختار و عاقد مکره»، حدیث رفع جریان ندارد، زیرا عقد از اساس برای عاقدِ مکره اثر وضعی (مانند ملکیت) ایجاد نمیکند تا با اکراه برداشته شود. اثر برای مالک است که او مکره نیست.
۳. ادعای اکراه پس از عقد
- اگر کسی مدعی شود در معاملهای مکره بوده، اما ظاهر امر بر خلاف آن باشد (مثلاً راه فرار آسان وجود داشته)، ادعای او بدون بینه پذیرفته نیست، زیرا خلاف ظاهر است.
- اما اگر مدعی شود و امارهای بر خلاف نباشد، در مواردی که شناختش در گرو باطن اوست (مانند فقدان طیب نفس)، قول او مقبول است.
💎 جمعبندی نهایی و ثمرات عملی
1. اصل حاکم: رضایت باطنی و اختیار، پایه اساسی هرگونه توافق و تعهد مالی یا خانوادگی در اسلام است.
2. اکراه این اصل را نقض میکند و بنابراین باطلکننده است.
3. تفاوت حکمی بین محرمات و معاملات نشاندهنده حکمت شریعت است:
- در حقوق الهی و تکالیف شخصی (محرمات)، خط قرمزها محکم است و فقط در شرایط اضطرار مطلق کنار میروند.
- در حقوق الناس و روابط مالی (معاملات)، حساسیت بر روی رضایت حقیقی است و کوچکترین خدشه به آن (حتی با وجود راه فرار) قابل قبول نیست.
4. قضیه عمار یاسر به عنوان یک سند تاریخی و فقهی، نشان میدهد اسلام برای نیت و باطن افراد در شرایط سخت، ارزش فوقالعادهای قائل است و قضاوت بر ظاهر را کافی نمیداند.
5. تشخیص مصادیق: باید دقت کرد که بسیاری از فروشهای ضروری برای زندگی (دفع ضرر عام) اکراهی محسوب نمیشوند و صحیح هستند