عنوان کتاب، به نوعی به سه شیوه‌ی متفاوت برخورد با اسلام اشاره دارد. شهید بهشتی می‌خواهد بگوید که همه‌ٔ کسانی که نام اسلام را بر زبان می‌آورند، لزوماً یک فهم واحد از آن ندارند. بعضی اسلام را آیینی فردی و بی‌خطر می‌خواهند، بعضی آن را در قالب های تحریف‌شده‌ٔ سیاسی یا فکری می‌فهمند، و بعضی به دنبال اسلام ناب و حرکت‌آفرین هستند.

۱ـ اسلامِ رسمی یا ظاهری این نوع اسلام بیشتر بر: - ظاهر دین - مناسک - تشریفات - حفظ وضع موجود - و بی‌خطری برای قدرت‌ها تکیه دارد. در این نگاه، اسلام بیشتر تبدیل می‌شود به: - نماز و روزه‌ی بی‌اثر - شعائر بدون مسئولیت - دینداریِ بی‌تعهد اجتماعی - و ایمانی که با ظلم کاری ندارد شهید با این نوع اسلام مخالف است، چون آن را اسلامِ ایستا می‌داند؛ اسلامی که قدرت تغییر ندارد و فقط برای حفظ آرامشِ سطحی جامعه به کار می‌رود.

۲ـ اسلامِ التقاطی یا تحریف‌شده نوع دوم، اسلام‌هایی هستند که میخواهند با تکیه بر بعضی مفاهیم مدرن یا ایدئولوژی‌های بیرونی، اسلام را بازسازی کنند؛ اما در این راه ممکن است اصالت اسلام را از دست بدهند. در اینجا مشکل، «نوگرایی» نیست؛ مشکل این است که اسلام تبدیل شود به چیزی که از بیرون بر آن سوار شده‌اند. شهید می‌گوید باید مراقب بود که اسلام: - به مکتب‌های وارداتی تقلیل پیدا نکند - در فلسفه‌ها و ایدئولوژی‌های دیگر حل نشود - و هویت مستقل خود را از دست ندهد. پس او نه با عقلانیت مخالف است، نه با تحلیل اجتماعی؛ بلکه با تحریف هویت اسلام مخالف است.❌

۳ـ اسلام ناب اسلامِ مطلوب از نظر شهید بهشتی، اسلام ناب، جامع، زنده و مسئولیت‌آور است.✅ این اسلام: - هم بُعد فردی دارد - هم بُعد اجتماعی - هم اخلاقی است - هم سیاسی - هم عبادی است - هم تمدنی💯 اسلام ناب، فقط برای نجات فرد در آخرت نیست؛ بلکه برای ساختن انسان، جامعه، و تاریخ است. ویژگی‌های اسلام ناب در این کتاب عبارت‌اند از: - عدالت‌خواهی - مبارزه با ظلم - آزادی از سلطه - آگاهی📝 - مسئولیت اجتماعی - حرکت و تحول - و سازندگی🛠️

یکی از مهم‌ترین نکات این کتاب، شیوه‌ی برخورد شهید بهشتی با قرآن است. او قرآن را کتابی نمی‌بیند که فقط برای تلاوت در مراسمات باشد. قرآن برای او: - کتاب هدایت - کتاب تربیت - کتاب مبارزه - و کتاب ساختن جامعه است. شهید در فهم قرآن، به چند نکته توجه دارد: ۱ـ فهم تاریخیِ آیات او آیات را در زمینه‌ی تاریخی نزول می‌فهمد. یعنی می‌پرسد: این آیه در چه شرایطی نازل شد⁉️ مخاطبش چه کسی بود⁉️ مسئله‌ی واقعیِ جامعه چه بود⁉️ این آیه چه پاسخی به بحران تاریخی میداد⁉️ این یعنی فهم قرآن فقط با ترجمه‌ی تحت‌اللفظی به دست نمی‌آید؛ بلکه باید فضای اجتماعی و تاریخی نزول هم فهمیده شود.

۲ـ عبور از ظاهر به پیام شهید فقط دنبال ظاهر لفظ نیست. او می‌خواهد پیامِ پشتِ آیات را بفهمد. مثلاً اگر قرآن از صبر، جهاد، عدالت، تقوا یا هجرت حرف می‌زند، باید دید این مفاهیم در منظومه‌ی کلی اسلام چه کارکردی دارند. ۳ـ قرآن به مثابه‌ی راهنمای حرکت در نگاه او، قرآن نقشه‌ی راهِ یک نهضت است. یعنی آیات فقط نمی‌گویند «چه هست»، بلکه می‌گویند: - چه باید کرد⁉️ - از کجا باید شروع کرد⁉️ - با چه موانعی باید جنگید⁉️ - و چگونه باید جامعه را ساخت⁉️

سنت هم در این کتاب صرفاً مجموعه‌ای از روایت‌های تاریخی نیست.❌ سنت برای او، یعنی تجربه‌ی زنده‌ی پیامبر و اهل‌بیت در ساختن جامعه‌ی توحیدی.✅ سنت را باید در این چارچوب فهمید: سنت، راهنماست سنت، الگوی عمل است سنت، ابزار توجیه رکود نیست سنت، حافظِ حیاتِ دین است شهید بهشتی با قرائتی از سنت مخالف است که فقط برای اثبات جزئیات فقهی یا حفظ عادت ها ـی قدیمی به کار رود. او می‌خواهد از سنت، منطق حرکت پیامبر را دربیاورد. یعنی بپرسیم: پیامبر چگونه جامعه را تغییر داد⁉️ اولویت‌های او چه بود⁉️ چه‌طور از یک جامعه‌ی قبیله‌ای، امت ساخت⁉️ چه مراحلی را طی کرد⁉️ این نگاه، سنت را از «گزارش گذشته» به «الگوی آینده» تبدیل می‌کند.

در گفتار دوم، شهید بهشتی وارد بحثی بسیار مهم می‌شود: هر نهضت واقعی برای موفق شدن، مراحلی دارد. او می‌خواهد بگوید یک حرکت اسلامی صرفِ شعار نیست. اگر نهضت بخواهد پایدار و ثمربخش باشد، باید مرحله‌به‌مرحله پیش برود.

مراحل اصلی نهضت در نگاه شهید🍃 ۱ـ آگاهی‌بخشی اولین گام، بیدار کردن مردم است. تا مردم نفهمند چه بر سرشان آمده، حرکت شکل نمی‌گیرد. نهضت بدون آگاهی، هیجانِ زودگذر است. ۲ـ ایجاد ایمان و انگیزه فقط فهم کافی نیست؛ آدم‌ها باید انگیزه‌ی درونی هم پیدا کنند. باید باور کنند که تغییر ممکن است و ارزش دارد. ۳ـ سازمان‌یافتگی نهضت نباید پراکنده و احساسی بماند. باید نظم داشته باشد، نیروها مشخص باشند، و حرکت از حالت فردی خارج شود. ۴ـ صبر و استقامت هیچ تحول بزرگی یک‌شبه رخ نمی‌دهد. نهضت، هزینه دارد، فشار دارد، و شکست‌های موقت هم دارد. پس استمرار لازم است. ۵ـ ساختن نهادهای پایدار هدف نهضت فقط اعتراض نیست؛ هدف، ساختن جامعه‌ی جدید است. برای این کار باید نهاد، قانون، اخلاق و ساختار ایجاد شود. ۶ـ حفظ جهت هر حرکت اجتماعی اگر جهت خودش را گم کند، تبدیل به آشوب می‌شود. پس نهضت باید همیشه به ارزش‌های اصیل وفادار بماند.