یکی از مهم‌ترین نکات این کتاب، شیوه‌ی برخورد شهید بهشتی با قرآن است. او قرآن را کتابی نمی‌بیند که فقط برای تلاوت در مراسمات باشد. قرآن برای او: - کتاب هدایت - کتاب تربیت - کتاب مبارزه - و کتاب ساختن جامعه است. شهید در فهم قرآن، به چند نکته توجه دارد: ۱ـ فهم تاریخیِ آیات او آیات را در زمینه‌ی تاریخی نزول می‌فهمد. یعنی می‌پرسد: این آیه در چه شرایطی نازل شد⁉️ مخاطبش چه کسی بود⁉️ مسئله‌ی واقعیِ جامعه چه بود⁉️ این آیه چه پاسخی به بحران تاریخی میداد⁉️ این یعنی فهم قرآن فقط با ترجمه‌ی تحت‌اللفظی به دست نمی‌آید؛ بلکه باید فضای اجتماعی و تاریخی نزول هم فهمیده شود.

۲ـ عبور از ظاهر به پیام شهید فقط دنبال ظاهر لفظ نیست. او می‌خواهد پیامِ پشتِ آیات را بفهمد. مثلاً اگر قرآن از صبر، جهاد، عدالت، تقوا یا هجرت حرف می‌زند، باید دید این مفاهیم در منظومه‌ی کلی اسلام چه کارکردی دارند. ۳ـ قرآن به مثابه‌ی راهنمای حرکت در نگاه او، قرآن نقشه‌ی راهِ یک نهضت است. یعنی آیات فقط نمی‌گویند «چه هست»، بلکه می‌گویند: - چه باید کرد⁉️ - از کجا باید شروع کرد⁉️ - با چه موانعی باید جنگید⁉️ - و چگونه باید جامعه را ساخت⁉️

سنت هم در این کتاب صرفاً مجموعه‌ای از روایت‌های تاریخی نیست.❌ سنت برای او، یعنی تجربه‌ی زنده‌ی پیامبر و اهل‌بیت در ساختن جامعه‌ی توحیدی.✅ سنت را باید در این چارچوب فهمید: سنت، راهنماست سنت، الگوی عمل است سنت، ابزار توجیه رکود نیست سنت، حافظِ حیاتِ دین است شهید بهشتی با قرائتی از سنت مخالف است که فقط برای اثبات جزئیات فقهی یا حفظ عادت ها ـی قدیمی به کار رود. او می‌خواهد از سنت، منطق حرکت پیامبر را دربیاورد. یعنی بپرسیم: پیامبر چگونه جامعه را تغییر داد⁉️ اولویت‌های او چه بود⁉️ چه‌طور از یک جامعه‌ی قبیله‌ای، امت ساخت⁉️ چه مراحلی را طی کرد⁉️ این نگاه، سنت را از «گزارش گذشته» به «الگوی آینده» تبدیل می‌کند.

در گفتار دوم، شهید بهشتی وارد بحثی بسیار مهم می‌شود: هر نهضت واقعی برای موفق شدن، مراحلی دارد. او می‌خواهد بگوید یک حرکت اسلامی صرفِ شعار نیست. اگر نهضت بخواهد پایدار و ثمربخش باشد، باید مرحله‌به‌مرحله پیش برود.

مراحل اصلی نهضت در نگاه شهید🍃 ۱ـ آگاهی‌بخشی اولین گام، بیدار کردن مردم است. تا مردم نفهمند چه بر سرشان آمده، حرکت شکل نمی‌گیرد. نهضت بدون آگاهی، هیجانِ زودگذر است. ۲ـ ایجاد ایمان و انگیزه فقط فهم کافی نیست؛ آدم‌ها باید انگیزه‌ی درونی هم پیدا کنند. باید باور کنند که تغییر ممکن است و ارزش دارد. ۳ـ سازمان‌یافتگی نهضت نباید پراکنده و احساسی بماند. باید نظم داشته باشد، نیروها مشخص باشند، و حرکت از حالت فردی خارج شود. ۴ـ صبر و استقامت هیچ تحول بزرگی یک‌شبه رخ نمی‌دهد. نهضت، هزینه دارد، فشار دارد، و شکست‌های موقت هم دارد. پس استمرار لازم است. ۵ـ ساختن نهادهای پایدار هدف نهضت فقط اعتراض نیست؛ هدف، ساختن جامعه‌ی جدید است. برای این کار باید نهاد، قانون، اخلاق و ساختار ایجاد شود. ۶ـ حفظ جهت هر حرکت اجتماعی اگر جهت خودش را گم کند، تبدیل به آشوب می‌شود. پس نهضت باید همیشه به ارزش‌های اصیل وفادار بماند.

یکی از نکات مهم کتاب این است که شهید میان نهضت و هیجان فرق می‌گذارد. ۱ـ هیجان، کوتاه‌مدت است نهضت، عمیق و برنامه‌دار است. ۲ـ هیجان، ممکن است زود خاموش شود نهضت، باید در تاریخ ریشه بدواند. از نظر او، بسیاری از حرکت‌ها شکست می‌خورند چون فقط احساس دارند، نه تحلیل؛❌ فقط شعار دارند، نه برنامه؛❌ فقط اعتراض دارند، نه ساختن.❌

شهید بهشتی معتقد است دین را نباید چیزی ثابت، منجمد و مربوط به گذشته دید. دین در متن تاریخ نازل شده، اما در همان تاریخ حبس نشده❌ یعنی: اسلام در تاریخ ظهور کرد،✨ با شرایط واقعی مردم سخن گفت🙌🏻 بحران‌ها را شناخت👀 راه‌حل داد💯 و جامعه ساخت🛠️ پس اسلام، هم در بستر تاریخ فهم می‌شود و هم توان ساختن تاریخ را دارد.📊 این نگاه، خیلی مهم است؛ چون هم مانع تحجّر می‌شود، هم مانع سطحی‌فهمی. نه می‌گوید «همه‌چیز همان است که در گذشته بوده»❌ نه می‌گوید «دین را باید مطابق مد روز عوض کرد»❌ بلکه می‌گوید: دین را باید عمیق، تاریخی، و در عین حال زنده فهمید.

کتاب «سه گونه اسلام» در اصل درباره‌ٔ این است که: ۱ـ اسلام را چگونه بفهمیم⁉️ ۲ـ از چه برداشت‌هایی باید پرهیز کنیم⁉️ ۳ـ چگونه دین را به نیروی تحول تبدیل کنیم⁉️ شهید بهشتی در این دو گفتار، اسلام را دینی می‌داند که: - از تاریخ عبور می‌کند، اما در تاریخ حل نمی‌شود - از گذشته درس می‌گیرد، اما در گذشته نمی‌ماند - به انسان و جامعه معنا می‌دهد - و می‌تواند یک نهضت واقعی بسازد پس خلاصه‌ٔ فشرده‌ٔ کتاب این است: ۱ـ اسلام از نظر شهید بهشتی، دینِ رکود و تشریفات نیست؛✅ ۲ـ دینِ آگاهی، حرکت، عدالت، و ساختنِ تاریخ است.✅