◾️کمک مالی امام صادق (ع) به شهدای همراه زید بن علی زید بن علی برادر کوچک امام باقر (ع) بود که بر علیه هشام بن عبدالملک قیام کرد و به شهادت رسید. امام صادق (ع) با وجود آنکه نسبت به سیرۀ جنگی او انتقاد داشتند نسبت به او ترحّم کردند و قاتل او را لعن کردند (رجال الکشي، 360؛ الکافي، 8/ 161، 252). در اینجا به گزارشی توجه می‌کنیم که از اعتنای امام صادق (ع) به خانواده‌های شهدای همراه زید خبر می‌دهد. با اینکه بسیاری از این خانواده‌ها باور به امامت امام صادق (ع) ندارند و صرفاً دوستدار اهل‌بیت (ع) هستند، امام به آنان توجه می‌کنند: محمد بن ابی‌عمیر -فقیه مشهور امامیه- (د. 217ق) نقل می‌کند از عبدالرحمن بن سیابه -از اصحاب امام صادق (ع)- که گفت: ابوعبدالله (جعفر بن محمد) (ع) هزار دینار به من داد و به من دستور داد که آن‌ها را در میان خانواده‌های کسانی که همراه زید بن علی کشته شدند، تقسیم کنم. پس به (خانوادۀ) عبدالله بن زبیر -برادر فضیل بن زبیر رسان- 4 دینار رسید. در روایات همچنین آمده که امام صادق (ع) ناراحت شدند از اینکه چرا اصحاب زید به گونه‌ای پیکر زید را مخفی نکردند که بنی‌امیه به آن دست پیدا نکنند (الکافي، 8/ 161، 248). همچنین منقول است که ایشان احراق پیکر زید را عامل رفتن حکومت از بنی‌امیه دانستند (تفسیر العیاشي، 1/ 325؛ الکافي، 8/ 161؛ ثواب الأعمال، 220). در روایات دیگر نیز آمده که امام صادق (ع) علی‌رغم مخالفت‌هایی که با بنی‌الحسن (ع) -مانند عبدالله محض و محمد نفس زکیه- داشتند، نسبت به مصائب ایشان اندوهگین می‌شدند (الکافي، 1/ 361؛ 8/ 394؛ مقاتل الطالبیین، 187). @Al_Meerath

خوشبختی امام محمد باقر (ع) عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْمُثَنَّى عَنْ سَدِيرٍ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَقُولُ‌ إِنَّ مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ‌ أَنْ يَكُونَ لَهُ الْوَلَدُ يَعْرِفُ فِيهِ شِبْهَ خَلْقِهِ وَ خُلُقِهِ وَ شَمَائِلِهِ وَ إِنِّي لَأَعْرِفُ مِنِ ابْنِي هَذَا شِبْهَ خَلْقِي وَ خُلُقِي وَ شَمَائِلِي يَعْنِي أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع (الکافي، ج1، ص306؛ مشابه: مکارم الأخلاق، ص222، به نقل از المحاسن). نقل شده از سَدیر صَیرفِی که گفت: شنیدم از ابوجعفر [محمد بن علی باقر] (ع) که می‌فرمود: «از خوش‌بختی مرد آن است که فرزندی داشته باشد که در او، شبیه خَلْق (سیمای جسمانی)، خُلْق (سرشت اخلاقی)، و شمایل (سیمای رفتاریِ) خود را ببیند و من در این پسرم، شبیه خَلق، خُلق، و شمایلِ خود را می‌بینم». مقصودِ ابوجعفر (ع)، ابوعبدالله [جعفر بن محمد] (ع) بود. @Al_Meerath

◾️سپس آن كتاب را به آنان كه از ميان بندگان خود برگزيديم به ارث داديم قال إسماعيل بن علي بن عبد الله بن عباس: دخلت على أبي جعفر المنصور يوما و قد اخضلت لحيته بالدموع فقال لي: ما علمت ما نزل بأهلك فقلت: و ما ذلك يا أمير المؤمنين قال: فإن سيدهم و عالمهم و بقية الأخيار منهم توفي فقلت: و من هو يا أمير المؤمنين قال: جعفر بن محمد فقلت: أعظم الله أجر أمير المؤمنين و أطال لنا بقاءه فقال لي: إن جعفرا كان ممن قال الله فيه: ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا و كان ممن اصطفى الله و كان من السابقين بالخيرات (تاریخ الیعقوبي، 2/ 383). نقل شده از اسماعیل بن علی بن عبدالله بن عباس (عموی منصور عباسی و از والیانِ او) که گفت: روزی بر ابوجعفر منصور (منصور دوانیقی؛ خلیفۀ عباسی) وارد شدم در حالی که محاسنِ او از اشک خیس شده بود. به من گفت: «نمی‌دانی بر خاندان تو چه مصیبتی وارد شده است؟». گفتم: «ای امیرمؤمنان، چه اتفاقی افتاده است؟». گفت: «همانا سرور آنان، عالمِ آنان، و باقی‌ماندۀ نیکانِ آنان درگذشت». گفتم: «ای امیرمؤمنان، او کیست؟». گفت: «جعفر بن محمد». گفتم: «خداوند پاداش امیرمؤمنان (در این مصیبت) را بزرگ گرداند و عمر او را برای ما طولانی کند». منصور به من گفت: «همانا جعفر از کسانی بود که خداوند درباره آنان فرموده است: "ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا" (سپس این کتاب را به آن بندگان خود که آنان را برگزیده بودیم، به میراث دادیم)؛ و او از کسانی بود که خداوند برگزید و از پیشگامان در کارهای نیک بود». @Al_Meerath

در جستجوی شخصیت تاریخی امام جعفر بن محمد الصادق [ع]: برخی ملاحظات روش‌شناختی در تاریخ‌گذاری احادیث شیعی 👤 عبدالله عَنصَر (کالج کارلتون) @Al_Meerath

💠 از مهم‌ترین پرسش‌ها پیرامون شخصیت‌های تاریخی-دینی که مورد توجه مذاهب و فرقه‌های مختلف بوده‌اند و در معرض انتساب‌های مذهبی و جدلی قرار گرفته‌اند، این است که کدام بخش از نقل‌های منسوب به آن‌ها اصیل و تاریخی است و کدام بخش برساخته است و به فهم تاریخی ما از آن شخصیت‌ها کمک نمی‌کند. عبدالله عنصر در این مقاله که پیش‌نویسِ آن منتشر شده، به صورت مشخص به احادیث منسوب به امام جعفر صادق (ع) می‌پردازد و تأملاتی روشی‌شناختی برای شناخت اصالت این احادیث مطرح می‌کند. عنصر تذکر می‌دهد که امام جعفر صادق (ع) همچون جدّش پیامبر (ص) کاریزمای مذهبی داشته و به همین دلیل سخنان و اعمالش در معرض تفسیر مجدّد، شاخ‌وبرگ‌دادن، و جعل قرار گرفته است و نیازمند مطالعات تاریخی انتقادی است؛ در حالی که چنین تحقیقات مفصّلی تاکنون صورت نگرفته است. عنصر به پژوهش مدرّسی دربارهٔ امام صادق (ع) می‌پردازد و آن را فاقد نظامی دقیق و روشن برای تمایز میان مطالب اصیل از غیراصیل می‌داند. همچنین اشاره می‌کند که در سمت مقابل مدرسی، امیرمعزی مطالعاتی در باب تشیع نخستین دارد که در آن‌ها هم انتساب گزارش‌ها به صورت روشمند به خود امامان بررسی نمی‌شود. عنصر به تحقیقات دیگران دربارۀ امام صادق (ع) هم توجه می‌کند و نیز تصویر امام در منابع سنی به عنوان یک راوی را شرح می‌دهد. 💠 پس از این مقدمات، عنصر پیشنهاد می‌کند که روایات امام صادق (ع) در سه گروه مختلف بررسی شود: روایات سنی که اسناد متعدد دارند، روایات شیعی که اسناد متعدد دارند، و روایاتی که اسناد متعددی ندارند. در روایات سنی که اسناد متعدد دارند، او به تحلیل اسناد-متن (ICMA) توجه می‌کند. بدین صورت که امام صادق (ع) به عنوان حلقۀ مشترک اصلی درنظر گرفته شود و نقل‌های هریک از حلقۀ مشترک‌های فرعی با هم مقایسه شود و روشن شود که آیا آن‌ها از یکدیگر استفاده کرده‌اند یا واقعاً به امام صادق (ع) بازمی‌گردند. او این تحلیل را مطئمن‌ترین روش برای انتساب تاریخی حدیثی به امام می‌داند. در روایات متعدد شیعی، به نظر عنصر نمی‌توان اغلب از روش اسناد-متن استفاده کرد؛ چه در روایات شیعی ما با تنوع کمتری برای نقل‌های یک حدیث مواجهیم و اسناد متنوعی به حلقۀ مشترک‌های فرعی ختم نمی‌شود تا بتوانیم از انتساب حدیث به آن‌ها مطئمن شویم. بنابراین باید از روشی غیر از اسناد-متن در روایات شیعی استفاده کنیم. عنصر خود در چند نمونه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در روایات شیعی از انتساب حدیث به امام صادق (ع) یا راویِ مستقیم از ایشان، مطمئن شد. عنصر در ادامه، 11 نکته برای ارزیابی وثاقت نقل‌های منفرد (چه سنی، چه شیعی) هم ارائه می‌کند که عمدتاً مربوط است به بررسی متنی گزارش‌ها؛ از جمله: درنظرگرفتن زمان‌پریشی واژگان و مفاهیم، سبک متن، تأییدهای مضمونی، هم‌گرایی گفتمانی، دقت تصنّعی جزئیات، انتساب محتوا با مرجع مورد انتساب، و توصیف غیرجدلی رویدادها. پس از آن نیز این ملاحظات را بر یک نقل منفرد سنی و یک نقل منفرد شیعی تطبیق می‌دهد. @Al_Meerath

📘 دربارهٔ حضرت فاطمه بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام) 💠 نگاهی به زندگانی حضرت فاطمه بنت موسی (ع) 💠 فاطمه بنت موسی (ع)؛ راوی احادیث؟ 💠 زیارت‌نامه فاطمه بنت موسی (ع)؛ از تألیف عالمان 💠 چند نقل ساختگی دربارهٔ فاطمه بنت موسی (ع) 💠 جعلی‌بودن تاریخ ولادت و وفات حضرت فاطمه بنت موسی (ع) 💠 نگاهی به وضعیت تاریخی فیلم سینمایی «اُخت الرضا» @Al_Meerath

نگاهی به وضعیت تاریخی فیلم سینمایی «اُخت الرضا» ✍️ امیرحسن خوروش فیلم سینمایی اُخت الرضا به کارگردانی سید مجتبی طباطبایی در سال ۱۴۰۲ش اکران شد که به زندگی حضرت فاطمه بنت موسی بن جعفر (ع) می‌پردازد. دربارۀ فیلم‌نامۀ‌ این فیلم گفته شده است: «فیلم‌نامۀ “اخت الرضا” با بیش از ۴ سال پژوهش و با نظارت آیت الله احمد عابدی و عبدالرحیم حجتی و تحت اشراف محققان تاریخ اسلام و مشاوران متخصصِ این امر نوشته شده است و بعد از تحقیقات اولیه فیلم‌نامه تحت نظر آستان مقدس حضرت معصومه سلام الله علیها و با مشارکت عتبۀ حسینی به رشتۀ نگارش درآمده است». کارگردان دربارۀ فیلم گفته است: «این اثر یک مستند داکیودرام است و ما ادعایی نداریم که فیلم سینمایی ساختیم» و نیز گفته است: «ما سعی کردیم به مستندات تاریخی وفادار بمانیم و مورخان نگویند کار سند تاریخی نداشت کما اینکه بعد از اکران فیلم، تعدادی از علما و روحانیون به بنده گفتند چیزی که ما سال‌ها در تاریخ خواندیم، شما به تصویر کشیدید». با توجه به ادعای نگارش این فیلم‌نامه بر پایۀ پژوهش تاریخی مناسب است نگاهی به وضعیت تاریخی این فیلم داشته باشیم: متن نوشتار: https://deraayaat.ir/okht-o-reza/

نخستین کسی که بر قبر حضرت فاطمه بنت موسی (ع) قبه‌ای بنا کرد ... از ميانه ايشان موسى بن خزرج تنها هم در آن شب بيرون آمد و چون بشرف ملازمت ستى فاطمه رسيد زمام ناقه او بگرفت و بجانب شهر بكشيد و بسراى خود او را فرود آورد و هفده روز در حيات بود چون او را وفات رسيد بعد از تغسيل و تكفين و نماز موسى بن خزرج در زمينى كه او را ببابلان بود آنجا كه امروز روضه مقدسه اوست دفن كرد و بر سر تربت او بورياها سايه ساخته بودند تا آنگاه كه زينب دختر محمد بن على الرضا عليهم السلام اين قبه بر سر تربت او بنا نهاد... (تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی قمی، ص213). @Al_Meerath

ارزیابی متن صحیفة الرضا (ع) ✍ علی عادل‌زاده و امیرحسن خوروش مجلهٔ علوم قرآن و حدیث (فردوسی مشهد)، دوره ۵۶، شماره ۲ - پیاپی ۱۱۳، بهمن ۱۴۰۳ صحیفة الرضا(ع) از مشهورترین مجموعه‌های حدیثی منسوب به اهل بیت(ع) است که به سبکِ روایی عامه نقل شده است. بهترین راه برای ارزیابی اعتبار این کتاب، تخریج و مشابه‌یابی تمام احادیث آن است که این پژوهش براساس آن شکل یافته است. بیشتر احادیثِ صحیفة الرضا به‌طریق معتبر دیگری از اهل بیت(ع) نقل نشده و بخش عمده‌ای ازنظر متنی به روایاتِ اهل‌سنت -که معمولاً بر صحیفة الرضا تقدم زمانی دارند- نزدیک است. مشکلاتِ متنوعی، مانند ناهمخوانی سند و متن، تغییر شخصیت‌های روایات، ترکیب احادیث، خطا در خوانش و نقل متن، زمان‌پریشی و ناسازگاری با قرآن و احادیث شیعی در احادیث این مجموعه دیده می‌شود که ضمن به چالش‌کشیدن اصالت آن‌ها نشان می‌دهد که گردآورندهٔ این مجموعه از منابع مکتوب پیشین استفاده کرده و اسنادِ آن‌ها را تغییر داده است. مهم‌ترین منبع مکتوبی که برای صحیفة الرضا(ع) شناسایی شد، کتاب سکونی است. احتمالاً بیش از ده درصدِ روایات صحیفة الرضا از کتاب سکونی اقتباس شده است. @Al_Meerath

علی بن محمد ابن عنبسه و روایات منسوب به امام رضا (ع) ✍ امیرحسن خوروش علی بن محمد ابن عنبسه (د. حدود 330-365ق) کتابی دارد که در آن روایاتی از خاندان ابوطالب (ع) گردآورده و این کتاب او از مصادر عیون أخبار الرضا ابن بابویه قمی (د. 381ق) است. وی مدعی نقل متون خاصی از امام رضا (ع) از پدرانشان است که غالباً از غیر طریق او از امام رضا (ع) نقل نشده است. در اسناد احادیث او و برخی از متون احادیث او چالش‌هایی یافت می‌شود که ممکن است در انتساب روایات او به امام رضا (ع) و حتی مشایخِ مستقیم ابن عنبسه تردید ایجاد کند. وی از سوی ابن غضائری و نجاشی تضعیف شده، اما وجه دقیق این دو تضعیف تاکنون کاویده نشده است. در پژوهش حاضر به مطالعۀ اسناد و متون روایات او پرداخته می‌شود و تلاش می‌شود که مشکل‌های آن‌ها روشن شود و بررسی شود که در صورت پذیرش این مشکل‌ها، مسئول آن‌ها کیست. به نظر می‌رسد بنابر شواهد سندی و متنی، مسئول بیشتر این مشکل‌ها ابن عنبسه باشد و بسیاری از اسناد او و حتی نام برخی از مشایخ او و راویانی که از آن‌ها نقل می‌کند، برساختۀ شخص او باشد. @Al_Rijal

بهشت؛ پاداش زیارت امام رضا (ع) از داود صرمی، علی بن مهزیار، عبدالعظیم حسنی، عبدالرحمن بن ابی‌نجران، و علی بن اسباط به الفاظ مختلف روایت شده از امام جواد (ع) که ثواب زیارت امام رضا (ع)، بهشت است: عن داود الصرمي عن أبي جعفر الثاني ع قال سمعته يقول‌ من زار قبر أبي فله الجنة (کامل الزیارات، ص303، ح1، 2؛ تهذیب الأحکام، ج6، ص85). عن علي بن مهزيار قال: قلت لأبي جعفر الثاني ع ما لمن زار قبر الرضا ع قال فله الجنة والله (کامل الزیارات، ص306). عن عبد العظيم بن عبد الله الحسني عن أبي جعفر محمد بن علي الرضا ع قال: ضمنت لمن زار أبي ع بطوس عارفا بحقه الجنة على الله تعالى (عیون أخبار الرضا، ج2، ص256). عن عبد الرحمن بن أبي نجران قال: سألت أبا جعفر ع ما تقول لمن زار أباك قال الجنة والله (عیون، ج2، ص257). عن علي بن أسباط قال: سألت أبا جعفر ع ما لمن زار والدك ع بخراسان قال الجنة والله الجنة والله (عیون، ج2، ص257). روایات دیگری نیز در فضل زیارت امام رضا (ع) از امام جواد (ع) و دیگر ائمه (ع) نقل شده که در کافی (ج4، ص584)، کامل الزیارات (ص303)، عیون (ج2، ص254)، امالی صدوق (ص118)، و تهذیب (ج6، ص84) دستیاب است. @Al_Meerath

◾️مَدَارِسُ آیاتٍ خَلَتْ مِنْ تِلاوَةٍ... از مشهورترین قصاید دعبل خزاعی (د. 246ق) تائیه‌ای است که در آن از مظلومیت خاندان پیامبر (ص) و پراکندگی قبورشان و در مقابل آسایش و رفاه آل زیاد می‌گوید. دعبل این قصیده را در مرو در حضور امام رضا (ع) خوانده و از ایشان صله گرفته است (الأغاني، 20/ 313؛ عیون، 2/ 142، 263، 265؛ الفرج بعد الشدة، 4/ 227؛ کفایة الأثر، 275؛ الإرشاد، 2/ 263؛ أمالي المرتضی، 1/ 483). این قصیده چنان مشهور بوده که ابن معتز عباسی (د. 296ق) دربارۀ آن می‌گوید: «هي أشهر من الشمس، ولا حاجة بنا إلى تضمينها ولا تضمين شيء منها» (طبقات الشعراء، 267). نقل‌های این قصیده مختلف است و در برخی زیاداتی هست که یاقوت گمان داشته که از شعر دعبل نیست. یاقوت بر همین اساس تلاش کرده، متنی صحیح از این قصیده ارائه کند (معجم الأدباء، 3/ 1285). در دورۀ حاضر نیز که نسخه‌ای از دیوان دعبل نداریم، عبدالکریم اشتر، اشعار دعبل را در کتاب شعر دعبل از انواع منابع، در چهار بخش گردآورده و در بخش اول اشعاری را آورده که نسبت آن‌ها را به دعبل درست می‌داند. در اینجا متنی را که او از این شعر در این بخش برگزیده، مشاهده می‌کنیم. @Al_Meerath