سند و متن احادیث شماره ۲ ☀️الف. حَكَى أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جاءَ جَبْرَئِيلُ وَ مِيكَائِيلُ وَ إِسْرَافِيلُ بِالْبُرَاقِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص‏ ... ثُمَّ مَضَيْتُ فَإِذَا أَنَا بِأَقْوَامٍ لَهُمْ مَشَافِرُ كَمَشَافِرِ الْإِبِلِ يُقْرِضُ اللَّحْمَ مِنْ جَنُوبِهِمْ وَ يُلْقَى فِي أَفْوَاهِهِمْ. فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جَبْرَئِيلُ؟ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ الْهَمَّازُونَ اللَّمَّازُون‏. 📚تفسير القمي، ج‏2، ص7 ☀️ب. عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وآله وسلم : ...رَأَيْتُ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ قَوْماً يُقْطَعُ اللَّحْمُ مِنْ جُنُوبِهِمْ ثُمَّ يُلْقَمُونَهُ وَ يُقَالُ: كُلُوا مَا كُنْتُمْ تَأْكُلُونَ مِنْ لَحْمِ أَخِيكُمْ! فَقُلْتُ: يَا جَبْرَئِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ الْهَمَّازُونَ مِنْ أُمَّتِكَ، اللَّمَّازُون‏. 📚عوالي اللئالي العزيزية، ج‏1، ص264؛ دلائل النبوة - البيهقي، ج2/ 393 ☀️ج.۱. حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: ... ثُمَّ مَضَيْتُ فَإِذَا أَنَا بِقَوْمٍ يُقَطَّعُ مِنْ لُحُومِهِمْ بِدِمَائِهِمْ فَيُضْفَزُونَهَا، وَلَهُمْ جُؤَارٌ. فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَؤُلاءِ ‌الْهَمَّازُونَ اللَّمَّازُونَ. 📚تفسير يحيى بن سلام، ج1، ص107 ☀️ج.۲. قَالَ أَبُو هَارُونَ: عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي حَدِيثِهِ قَالَ النَّبِيُّ ص: ... قَالَ: ثُمَّ نَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا بِقَوْمٍ يُحْذَى مِنْ جُلُودِهِمْ وَ يُدَسُّ [/ يَرُدُّ] فِي أَفْوَاهِهِمْ ، وَيُقَالُ لَهُمْ: كُلُوا كَمَا أَكَلْتُمْ ، فَإِذَا أَكْرَهُ مَا خَلَقَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ. قُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ ‌الْهَمَّازُونَ [اللَّمَّازُونَ] الَّذِينَ يَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ [وَيَقَعُونَ فِي أَعْرَاضِهِمْ بِالسَّبِ]... 📚تفسير عبد الرزاق، ج2، ص283؛ تهذيب الآثار، ج1، ص429 ☀️د.۱. حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: " رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي رِجَالًا ... قَالَ: ثُمَّ مَضَيْتُ فَإِذَا أَنَا بِرِجَالٍ قَدْ وُكِّلَ بِهِمْ رِجَالٌ يَفُكُّونَ لِحْيَهُمْ وَآخَرُونَ يَقْطَعُونَ لُحُومَهُمْ فَيَضْفِزُوهُمْ إِيَّاهَا بِدِمَائِهَا فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ: هَؤُلَاءِ ‌الْهَمَّازُونَ، اللَّمَّازُونَ. ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: «وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ». 📚مسند الحارث (بغية الباحث عن زوائد مسند الحارث)، ج1، ص172 ☀️د.۲. حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَمِّيُّ، ثنا أَبُو هَارُونَ الْعَبْدِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدِّثْنَا مَا رَأَيْتَ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِكَ؟ … قَالَ: ثُمَّ انْطُلِقَ بِي إِلَى خَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ كَثِيرٍ رِجَالٍ وَنِسَاءٍ مُوَكَّلٌ بِهِمْ رِجَالٌ، يَعْمَدُونَ إِلَى عَرْضِ جَنْبِ أَحَدِهِمْ فَيَحَذُونَ مِنْهُ الْحَذْوَةَ مِنْ مِثْلِ النَّعْلِ، ثُمَّ يَضَعُونَهُ في فِي أَحَدِهِمْ فَيُقَالُ لَهُ: «كُلْ كَمَا أَكَلْتُ» وَهُوَ يَجِدُ مِنْ أَكْلِهِ الْمَوْتَ، يَا مُحَمَّدُ- لَوْ يَجِدُ الْمَوْتَ وَهُوَ يُكْرَهُ عَلَيْهِ. فَقُلْتُ: يا جبرائيل مَنْ هَؤُلاءِ: قَالَ: هَؤُلاءِ ‌الْهَمَّازُونَ اللَّمَّازُونَ أَصْحَابُ النَّمِيمَةِ فَيُقَالُ: «أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ» وَهُوَ يُكْرَهُ عَلَى أَكْلِ لحمه. 📚تفسير ابن أبي حاتم، ج10، ص3305 @yekaye

🔸احادیث نبوی زیر هم در منابع اهل سنت آمده است:

☀️۹) از ابن سمعود روایت شده که از پیامبر ص درباره علامات وقوع قیامت سوال کرد، یکی از فرازهایی که حضرت فرمود این بود که: ... زمانی که پلیس‌ها و عیب‌جویان و عشوه‌گران و [طعنه‌زنندگان] زیاد شود... 📚البعث والنشور (للبيهقي)، ص97-98؛ ترتيب الأمالي الخميسية (للشجري)، ج2، ص372-373 أخبرنا أبو عبد الله الحافظُ، وأبو زكريا ابنُ أَبِي إِسحاقَ قالا: أخبرنا عبدُ البَاقِي بنُ قَانِع الحَافِظُ، حدثنا عبدُ الوَارِث بن إبراهيم العَسْكَرِيُّ، حدثنا سَيفُ بنُ مِسْكِين، حدثنا المُبَاركُ بن فَضَالَةَ، عن الحَسَن قال: قال عُتَيٌّ: «خَرجتُ في طَلبِ العِلمِ، فَقَدِمتُ الكُوفَةَ، فَإِذَا أَنَا بِعبدِ اللهِ بن مَسعُود، فَقلتُ: يا أبا عبد الرحمن، هَل للساعَةِ مِن عِلمٍ تُعْرَفُ بِه؟ قال: سَألتُ رسولَ اللهِ ص عن ذلك، فقال... : الف. وتَكْثُرُ الشُّرَطُ، والغَمَّازُون والهَمَّازُون. (نقل البعث و النشور) ب. يَا ابْنَ مَسْعُودٍ ، إِنَّ مِنْ أَعْلَامِ السَّاعَةِ وَأَشْرَاطِهَا ، الشُّرَطُ وَالْهَمَّازُونَ وَالْغَمَّازُونَ وَاللَّمَّازُونَ (نقل ترتیب الامالی) @yekaye

☀️۱۰) از رسول الله ص روایت شده که فرمودند: عیب‌جویان و طعنه‌زنندگان و کسانی که برای سخن‌چینی راه می‌افتند و کسانی که برای افراد بی خبر عیب‌ می تراشند، خداوند آنان را به چهره سگها محشور می‌گرداند. 📚الجامع (ابن وهب)، ص534؛ التوبيخ والتنبيه لأبي الشيخ الأصبهاني، ص97 وَأَخْبَرَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْحَارِثِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ عليه السلام ، قَالَ: ‌الْهَمَّازُونَ، وَاللَّمَّازُونَ، وَالْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ، وَالْمُحِبُّونَ لِلْبَرَاءِ الْعَيْبَ، يَحْشُرُهُمُ اللَّهُ فِي وُجُوهِ الْكِلَابِ. @yekaye

☀️۱۱) از رسول الله ص روایت شده که فرمودند: من کسانی را می‌شناسم که چنان بر سینه‌هایشان صربت می‌زنند که اهل جهنم آن را می‌شنوند. سوال شد: آنان چه کسانی‌اند ای رسول الله ص! فرمودند: آنان همارون و لمّازون (عیب‌جویان و طعنه‌زنندگان) هستند. پرسیدند: همازون چه‌کسانی‌اند؟ فرمودند: کسانی که دنیال عیوب مسلمانان می‌گردند و امور پنهان آنان را آشکار می‌کنند و دست به افشاگری خصلتهای ناپسندی در آنان می‌زنند که در آنها وجود ندارد. 📚التوبيخ والتنبيه لأبي الشيخ الأصبهاني، ص64 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ، نَا سَلَمَةُ، نَا حَفْصُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَاضِي نَيْسَابُورَ، ثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ، عَنْ خَالِدٍ يَعْنِي الرَّبَعِيَّ، أَنَّ النَّبِيَّ ص قَالَ: «إِنِّي لَأَعْرِفُ قَوْمًا يَضْرِبُونَ صُدُورَهُمْ ضَرْبًا يَسْمَعُهُ أَهْلُ النَّارِ». قِيلَ: مَنْ هُمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قَالَ: «هُمُ ‌الْهَمَّازُونَ ‌وَاللَّمَّازُونَ». قِيلَ: مَنْ هُمُ الْهَمَّازُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ عَوْرَاتِ الْمُسْلِمِينَ، وَيَكْشِفُونَ سُتُورَهُمْ، وَيُفْشُونَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْفَوَاحِشِ مَا لَيْسَ فِيهِمْ». @yekaye

☀️۱۲) از معاذ بن جبل روایت شده که یکبار از پیامبر ص درباره آیه «يوم ينفخ في الصور فتأتون افواجا» سوال می‌کند و حضرت شروع می کنند این فوج‌ها را یکی‌یکی برمی‌شمرند تا بدینجا می‌رسند که می‌گوید: گفتم: یا رسول الله ص! آن صنفی که بر صورت خویش محشور می‌شوند چه کسانی‌اند؟ فرمودند: آنان صورتگران و عیب‌جویان و طعنه‌زنندگان و خبرچینان از این امت‌اند. 📚تاريخ دمشق لابن عساكر، ج32، ص383-385 عبد الله بن محمد النشار أبو احمد روى عن هشام بن عمار روى عنه محمد بن عيسى الرازي ومحمد بن علي بن الحسن العطوفي أخبرنا أبو الفتح نصر الله بن محمد الشافعي نا نصر بن إبراهيم لفظا أنا أبو القاسم عبد الوهاب بن محمد العمري قراءة عليه نا أبو الحسن علي بن احمد بن غسان نا أبو بكر احمد بن الفضل بن جعفر الرامهرمزي نا أبو بكر الجيان نا محمد بن عيسى بن عيسى الرازي بالعقيق حدثني أبو احمد عبد الله بن محمد حدثني هشام بن عمار نا الوليد بن مسلم عن ثور بن يزيد عن خالد بن معدان عن معاذ بن جبل قال: كنت مع رسول الله ص في منزل أيوب الأنصاري قال فتلا رسول الله ص الآية " يوم ينفخ في الصور فتأتون افواجا " فرأيت رسول الله ص قد تغرغرت يعني عينيه فقلت يا رسول الله ما تفسير هذه الآية " يوم ينفخ في الصور فتأتون أفواجا "؟ فبكى حتى غشي عليه ثم افاق فإذا هو ينتفض ويفيض عرقا ثم قلت يا رسول الله ما قوله " فتأتون أفواجا) قال يا معاذ لقد سألتني عن أمر عظيم وبكى ... قلت: يا رسول الله ص فما الصنف الذين يحشرون على وجوههم؟ قال: أولئك المصورون ‌والهمازون واللمازون والسعاة من هذه الأمة ... @yekaye

. 1️⃣«وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» این سوره با هشداری شدید به عده‌ای که ویژگی اصلی‌شان عیب‌جویی از دیگران و طعنه زدن به این و آن است شروع می‌شود. تعبیر «ویل» هم برای هشدار شدید به کار می‌رود و (چنانکه در ابتدای احادیث اشاره شد) می‌تواند اشاره به وادی‌ای در جهنم [و طبق برخی از نقل‌ها: چاهی در جهنم؛ تفسير القمي، ج‏2، ص410 ] باشد که در این صورت، آیه دارد گزارش می‌دهد که کسانی که این گونه‌اند در حقیقت با عمل خود آن وادی در جهنم را در این دنیا احضار کرده‌اند و لذاست که اقدام آنان این‌قدر سوزاننده است؛‌ امروز به عیب‌جویی و طعنه‌زدنشان دیگران را می‌سوزانند در حالی که در باطن، دارند خودشان را به عمیق‌ترین شکل ممکن آتش می‌زنند. @yekaye #همزه_۱

. 2️⃣ «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» درباره اینکه مقصود از «همزه» و «لمزه» چیست، اقوال مختلفی گفته شده است؛ از جمله: 🌴الف. همزه کسی است که با چشم و ابرو اشاره‌های تمسخرآمیز به مردم دارد و خصوصا فقرا را تحقیر می‌کند و «لمزه» کسی است که وقتی فقیر یا گدایی را می‌بیند سر و گردن خود را بالا می‌کشد (تفسير القمي، ج‏2، ص441 ). 🌴ب. کسی که با سخن‌چینی میان برادران دینی بین آنها تفرقه می‌اندازد (ابن‌عباس، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص818 ؛ الدر المنثور، ج‏6، ص392 ). ج. همزه طعنه‌زننده است و لمزه غیبت‌کننده (ابن‌عباس، به نقل از مجمع 🌴البيان، ج‏10، ص818؛ الدر المنثور، ج‏6، ص392 ). د. همزه غیبت‌کننده است و لمزه طعنه‌زننده (سعید بن جبیر، به نقل از 🌴مجمع البيان، ج‏10، ص818). 🌴ه. همزه کسی است که در روی شخص به وی با بیان عیب‌هایش طعنه می‌زند و لمزه کسی است که در غیابش غیبتش را کند (حسن و ابوالعالیه و عطاء، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص818؛ الدر المنثور، ج‏6، ص392 ). 🌴و. همزه کسی است که با دست و زدن مردم را آزار می‌دهد و لمزه کسی است که با زبان و چشمش به مردم طعنه می‌زند (ابن زید، به نقل از مجمع البيان، ج‏10، ص818؛ قتاده، الدر المنثور، ج‏6، ص392 ). 🌴ز. همز با چشم و اشاره و دست است و لمز با زبان (ابن جریح، الدر المنثور، ج‏6، ص392 ). 🌴ح. ... 🤔در واقع، اگر دقت کنید وجه جمع همه اقوال این است که همزه لمزه کسی است که به هر نحوی به عیب‌جویی یا بهتر بگوییم به عیب‌تراشی برای مردم اشتغال دارد و سعی می‌کند با برملا کردن عیوب مردم آنان را دست بیندازد و تحقیر کند. شاید این تعبیر، عبارت اخرای همان مطلبی باشد که در سوره حجرات گذشت. در آنجا ابتدا انسانها را از بدگمانی برحذر داشت و سپس دستور داد که تجسس نکنید و در مرحله آخر از غیبت نهی کرد (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخيهِ مَيْتاً؛ حجرات/۱۲). آیه محل بحث که مدتها قبل (در مکه) نازل شده است دارد انسانهایی را توصیف می‌کند که به تجسس در احوال دیگران اقدام می‌کنند و به بدگویی از آنان زبان می‌گشایند و شاید به همین مناسبت است که در احادیث متعددی، بلافاصله بعد از توصیف اشخاص هماز و لماز، آنان را مصداق همین غیبت‌کننده مذکور در سوره حجرات معرفی کرده است (مثلا برخی از احادیث ذیل شماره ۲). @yekaye #همزه_۱

. 3️⃣ «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» مسايل اخلاقی جزء دین است و انسان مومن باید زبان و نگاه خود را کنترل کند (تفسیر نور، ج۱۰، ص۵۹۱). @yekaye #همزه_۱

. 4️⃣ «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» در نکات ادبی اشاره شد که حسن جبل اصل ماده «همز» را به معنای «دفع کردن با قوت و شدت در خصوص چیزی که در چیزی نفوذ می‌کند» و اصل ماده «لمز» را «دفع کردن در بدن با شدت و حدت» دانسته است. البته وی به کاربرد این واژه در خصوص عیب‌جویی اشاراتی دارد؛ اما نکته بسیار جالب این تحلیل آن است که این تحلیل، بسیار با آیه بعد تناسب دارد و ربط وثیقی بین این آیه و آیه قبل برقرار می‌کند. 📝نکته تخصصی #انسان‌شناسی این آیه درباره انسانی سخن می‌گوید که با شدت و قوت دارد دیگران را از خود می‌راند و به آنان آسیب وارد می‌کند؛ و آيه بعد می‌فرماید چنین کسی مساله اصلی اش گردآوری مال است. در واقع این آیه دارد از انسانی سخن می‌گوید که در افق حیوانیت گرفتار آمده و مهمترین قانون حاکم بر زندگی‌اش اصل «تنازع بقا» است. اگر داروین مهمترین عامل بقای حیوانات را قانون تنازع بقا معرفی می‌کرد؛ خداوند این قانون را در مورد انسان هبوط‌یافته‌ای که مسیر هدایت را در پیش نمی‌گیرد قبول دارد: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ... قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون‏» (بقره/۳۶-۳۸) «قالَ اهْبِطا مِنْها جَميعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى‏» (طه/۱۲۳) و در اینجا تصریح می‌کند که چنین انسانی که هم و غمش فقط گردآوری مال است، کسی است که مبنای اصلی‌اش در روابط اجتماعی عیب‌جویی و طعنه زدن و حدف وطرد دیگران و زمین زدن دیگران است؛ چرا که طبق قانون تنازع بقا، بقای خود را در زمین خوردن دیگران می‌بیند. @yekaye #همزه_۱