🔹لِعِدَّتِهِنَّ / الْعِدَّةَ در مورد معنای اصلی ماده «عدد» عموما آن را به نحوی با معنای شمارش و عدد مرتبط دانسته‌اند: ▪️ابن فارس بر این باور است که این ماده یک اصل دارد که آن، از معنای «عدّ» به معنای شمارش (احصاء) و إعداد (آماده‌سازی) بیرون نیست و مشتقات متکثر آن به این معنا برمی‌گردد (معجم المقاييس اللغة، ج‏4، ص29 )؛ ▪️راغب معنای اصلی این ماده را در همان معنای عدد جستجو می‌کند و تعبیر «عدّ» (شمارش) را از باب ضمیمه شدن اعداد به همدیگر می‌داند؛ چنانکه «عادّین» (فَسْئَلِ‏ الْعادِّينَ؛‏ مؤمنون/113) به معنای افراد اهل عدد و حساب کردن‌اند. وی حتی «إعداد» را هم به نحوی به عدد برمی‌گرداند با این توضیح که رابطه إعداد و عدد شبیه اسقاء و سَقی است و وقتی می‌گویند این را برای تو إعداد و تهیه کردم یعنی آن را طوری قرار دادم که در دسترس تو باشد و بتوانی آن را شمارش کنی (مفردات ألفاظ القرآن، ص550 ) ▪️تحلیل مرحوم مصطفوی هم به راغب نزدیک است؛ ‌وی اصل این ماده را «أحصاء [=شمارش] همراه با جمع کردن می‌داند و توضیح داده که این ماده به دو ماده «حصی» و «حسب» نزدیک است و تفاوتشان در این است که ماده «حسب» [حساب کردن] اشراف بر چیزی به قصد آگاه شدن از وضعیت آن چیز است و «إحصاء» به معنای ضبط علمی چیزی است که اجمالا مقدم بر شمارش است: «لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا» (مریم/۹۴) و تفصیلا موخر از آن: «وَ إِنْ‏ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» (ابراهیم/۳۴ و نحل/۱۸) «فَطَلِّقُوهُنَ‏ لِعِدَّتِهِنَ‏ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ» (طلاق/۱) و کاربرد آن در معنای إعداد و تهیه کردن را هم از این باب می‌داند که إعداد یک نحوه جمع و ضبط تفصیلی است (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص50 ) ▪️حسن جبل هم معنای محوری این ماده را توالی جنس چیزی به نحو متصل (یا منضبط) که موجب فراوانی آن شود دانسته است (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۴۱۵ ). ▪️«عدد« اسم است برای نشان دادن مقدار چیزی که شمارش می‌شود «لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنينَ وَ الْحِساب» (یونس/۵؛ ‌اسراء/۱۲)، «فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنينَ عَدَداً» (کهف/11)، «مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً» (جن/24)، «أَحْصى‏ كُلَّ شَيْ‏ءٍ عَدَداً» (جن/28) و جمع آن «أعداد» است؛ و ««عِدّ» به محل جمع شدن آب گفته می‌شود و به زمان «عِدّان» گفته می‌شود از این جهت که هر زمانی محدود و قابل شمارش است (معجم المقاييس اللغة، ج‏4، ص29-3۲ ). ▪️کلمه «عَدّ» مصدر است، به معنای شمارش، که به نحو مجازی در معانی متعددی به کار می‌رود؛ ‌مثلا ▫️ اسم مفعول آن (معدود) به معنای چیزی که محصور و اندک باشد به کار می‌رود؛ یعنی چون تعدادش کم است قابل شمارش است: «لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً» (بقره/۸)، «لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ» (آل عمران/۲۴)، «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى‏ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ» (هود/۷) «وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُود» (هود/۱۰۴)؛ و ▫️در عین حال، کلمه «عدید» (مثلا جيشٌ‏ عَدِيدٌ) برای جمعیت زیاد به کار می‌رود، از این باب که عدد آنها زیاد است. «عِدّه» هم به معنای شیء ‌معدود [چیزی که شمارش شده] به کار می‌رود: «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ» (بقرة/184»، «وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ» (بقرة/185)، «وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذينَ كَفَرُوا» (مدثر/۳۱) ، «إِنَ‏ عِدَّةَ الشُّهُورِ» (توبة/36) (مفردات ألفاظ القرآن، ص550-551 ) و ▪️ کاربرد آن در خصوص «عدّه»ی طلاق زنان [ایامی که زن بعد از طلاق یا وفات شوهرش باید از ازدواج خودداری کند] را از این باب دانسته‌اند که این ماده بر وزن «فِعلَة» دلالت بر نوع خاص دارد و اشاره دارد به نوع خاصی از زمانی که برای زن شمارش می‌شود: «فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ‏ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها» (أحزاب/49»، «فَطَلِّقُوهُنَ‏ لِعِدَّتِهِنَ‏ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ» (طلاق/1)؛ و کلمه «عُدَّة» (همانند «لقمه») نیز دلالت دارد بر آنچه از مال و سلاح و ... شمارش و ضبط و آماده می‌شود: «وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً» (توبه/۴۱) (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص51 ). @yekaye 👇ادامه مطلب👇

ادامه توضیح کلمه «عده» ▪️اشاره شد که دو معنای شمارش و آماده کردن در این ماده پررنگ است؛ به نظر می‌رسد کاربرد ماده «عدد» در حالت ثلاثی مجرد غالبا ناظر به همان معنای شمارش و عدد است، تا آماده کردن: «فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا» (مریم/84)، «لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا» (مریم/94)؛ «لا نَرى‏ رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ» (ص/62)؛ «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» (ابراهیم/۳۴؛‌نحل/۱۸) «كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ» (حج/47؛‌سجده/۵) ▫️و این در کاربردهای اسم فاعل «قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ» (مومنون/113) و ▫️اسم مفعول «وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُود» (هود/۱۰۴) در این باب نیز مشاهده می‌شود، هرچند ظرفیت معنای تدارک دیدن در حالت ثلاثی مجرد هم کاملا منتفی نیست؛ مثلا: «فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا» (مریم/84)؛ و در ابواب ثلاثی مزید، ▪️به نظر می‌رسد در ابواب تفعیل «الَّذي جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ» (همزه/۴) و افتعال معنای شمارش غلبه داشته باشد (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص52 )؛ و وقتی به باب افتعال می رود به طور خاص برای «عده نگه داشتن زنان» به کار می‌رود: «فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها» (احزاب/۴۹) و در احادیث هم نقل شده که وقتی به زنی گفته می‌شود «اعتدّی» (= عده نگه دار) کنایه از این است که شوهرت تو را طلاق داده است (الكافي، ج‏6، ص70 ). ▪️اما در ابواب ثلاثی ابواب إفعال و استفعال و تفعل، معنای آماده شدن و تهیه کردن و تدارک دیدن غلبه دارد: «وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتي‏ أُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ» (آل عمران/131)، «وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ» (آل عمران/133)، «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ» (انفال/۶۰)، «وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَريماً» (احزاب/44)، «أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهيناً» (احزاب/57) و «عُدَّة» را هم آنچه برای امری که قرار است رخ دهد آماده می‌کنند دانسته‌اند (معجم المقاييس اللغة، ج‏4، ص29-30 ؛ التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏8، ص51 ). 🔸قبلا ذیل ماده «عتد» از قول مرحوم مصطفوی اشاره شد که کلمه «إعداد» (از ماده «عدد») به کلماتی همچون «عتید» (از ماده «عتد») و «تهیّؤ» (از ماده «هیء») و احضار (از ماده «حضر») نزدیک است؛ در تفاوت اینها گفته‌ شد که ▪️ «إعداد» در جایی است که آماده کردن با شمارش دقیق همراه است؛ ▪️در «احضار» مطلق حاضر کردن، اعم از اینکه مقدمه چیز دیگر باشد یا خیر، مد نظر است؛ ▪️در «تهیه» مطلق تنظیم مقدمات کاری از ابتدا تا انتهایش مورد نظر است؛ ▪️و ماده «عتد» ناظر است به تهیه کردن بالفعل که امر مورد نظر را حاضر می‌کند. ◾️همچنین از قول راغب اشاره شد که برخی فعل «أعتد» در قرآن را (أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً، یوسف/۳۱؛ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَليماً، نساء/۱۸) نه از ماده «عتد» بلکه باب افعال از ماده «عدد» قلمداد کرده‌اند که یکی از دالهای آن به تاء تبدیل شده است. 🔖جلسه ۹۴۵ https://yekaye.ir/an-nesa-4-18/ 📿اگر دو مورد فوق را از ماده «عتد»، و مستقل از «عدد» بدانیم، ماده «عدد» ۵۷ بار در قرآن کریم به کار رفته است. @yekaye

🔹تحليل نحوی ترکيب لِعِدَّتِهِنَّ ▪️به لحاظ نحوی حرف لام را لام توقیت (= برای تعیین وقت) دانسته‌اند، شبیه تعبیر «أتيته لليلة بقيت من المحرم»؛ و ▪️ظاهر کلام زمخشری و تصریح کلام ثعلبی این است که این جار و مجرور متعلق به حال محذوفی است (حال برای ضمیر «هن» در فلطلقوهن) که مثلا به این صورت بوده است: «فطلقوهن مستقبلات لعدتهن» (الكشاف، ج‏4، ص: 552 ؛ أنوار التنزيل، ج‏5، ص220 ؛ الجدول في إعراب القرآن، ج‏28، ص278 ) ▪️اما ابوحیان، در عین اینکه قبول دارد لم، لام توقیت است، اما بر این تقدیر گرفتن متعلق برای جار و مجرور نقد کرده و معتقد است که در اینجا صرفا حذف مضاف رخ داده است و بدین صورت بوده است «لاستقبال عدّتهن» (البحر المحيط، ج‏10، ص196 ؛ إعراب القرآن و بيانه، ج‏10، ص118-۱۱۹ ). 📖اختلاف قراءات در خصوص تعبیر «لعدتهن» لِعِدَّتِهِنَّ / لِعِدَّتِهِنَّه / في قُبُل عِدَّتهنَّ / في قُبْل عِدَّتهن / مِنْ قَبْل عدتهن / لِقُبُل عِدَّتهنَّ / قُبُل عِدَّتهنَّ / لقُبُل طهرهن ▪️این عبارت در قراءات مشهور(سبع و عشر) به همین صورت «لِعِدَّتِهِنَّ» قرائت شده است؛ فقط در قرائت یعقوب (از قراء عشر) هنگام وقف، هاء ‌سکت بدان اضافه می‌شود، به صورت «لِعِدَّتِهِنَّه»؛ ▪️اما در قرائتی که به پیامبر ص و عثمان و ابن مسعود و ابن عباس و أبیّ بن کعب و ابن عمر و جابر بن عبدالله و امام سجاد ع و امام صادق ع و زید بن علی و جابر بن عبدالله نسبت داده شده، به صورت «في قُبُل عِدَّتهنَّ» قرائت شده است؛ ▪️که گفته شده این قرائت به صورت «في قُبْل عِدَّتهن» است؛ ▪️فخر رازی ظاهرا همین قرائت را به صورت «مِنْ قَبْل عدتهن» دانسته است: ▪️همچنین در قرائت غیرمشهور دیگری (ابن عمر وابن عباس و مجاهدُ بنُ جبِر) فقط کلمه «قُبُل» را اضافه دارد و به صورت «لِقُبُل عِدَّتهنَّ» آمده است؛ ▪️و از ابن عباس قرائت به همین صورت بدون حرف «ل» هم نقل شده است: «قُبُل عِدَّتهنَّ» ▪️در نقلی از ابن مسعود، قرائت این عبارت به صورت« لقُبُل طهرهن» هم نقل شده است. 📚معجم القراءات، ج۹، ص498 ؛ مجمع البيان، ج‏10، ص455 ؛ مفاتيح الغيب، ج‏30، ص559 ؛ المغني في القراءات، ص۱۸۰۱ ؛ البحر المحيط، ج‏10، ص196 @yekaye

🔹النِّسَاءَ قبلا بیان شد که کلمه «نساء» و هم‌خانواده‌هایش، یعنی «نِسْوَة» و «نِسْوَان» و «نِسُون» همگی لفظ جمعی است به معنای «زنان»، که لفظ مفردی از آنها در زبان عربی وجود ندارد. درباره اصل آن و دلالت آن به تفصیل توضیح داده شد. ر.ک: 🔖جلسه ۹۲۶ https://yekaye.ir/an-nesa-4-1/ @yekaye

🔹أَحْصُوا قبلا بیان شد که در مورد ماده «حصی»، ▪️برخی همچون ابن فارس معتقدند که در اصل در سه معنای متفاوت به کار رفته است: یکی ممانعت کردن و بازداشتن (که البته در این حالت غالبا با حرف عله «و» می‌آید، نه «ی»)، دیگری شمردن و حساب چیزی را داشتن، و سومی به معنای سنگریزه، و کلمه «حصاة» که به معنای «عقل» می باشد را از همین ماده سوم دانسته و وجه تسمیه آن را این معرفی کرده‌اند که در آن قوت و شدت است. ▪️راغب هم معنای اول را مربوط به ماده «حصو» دانسته و معنای اصلی ماده «حصی» را «شمارش به عدد» معرفی کرده و ارتباط کلمه «حصا» به معنای سنگریزه با این معنا را در این دانسته‌اند که آنان برای شمارش از سنگریزه استفاده می‌کردند (همان گونه که امروز افراد در ابتدای آموزش اعداد از انگشتان استفاده می‌کنند). ▪️مرحوم مصطفوی هم معنای اصلی این ماده «ضبط و احاطع علمی کامل به مطلبی» دانسته‌ و معتقد است هر سه معنای فوق به این برمی‌گردد: منع، از لازمه‌های «ضبط» است که مانع دسترسی غیر به شیء مورد نظر می‌شود؛ شمارش دقیق در جایی است که احاطه کامل به شیء باشد؛ تعبیر «حصاة: سنگریزه‌ها» هم در جایی به کار می‌رود که در یک محل جمع و ضبط شده باشد، و عقل هم از این جهت که ضبط کننده و حافظ صلاح و خیر برای انسان است، «حصا» یا «حصی» نامیده شده است. 🔖جلسه ۵۹۳ http://yekaye.ir/al-kahf-18-12/ @yekaye

🔹يَأْتِينَ اهل لغت تقریبا اتفاق نظر دارند که ماده «أتی» دلالت بر آمدن و آوردن دارد؛ اما در ظرافت‌های آن اختلافاتی مشاهده می‌شود: ▪️ابن فارس می‌گوید این ماده خواه به صورت ماده «أتی» باشد یا «أتو» یا «أتا»، دلالت دارد بر آمدن چیزی و همراهی کردن او و پیروی از او، (وی بحث‌های جالبی در خصوص اعلال‌هایی که در این ماده در صیغه‌های مختلفش رخ می‌دهد دارد) (معجم مقاييس اللغه، ج‏1، ص49-۵۲ ). ▪️حسن جبل هم معنای محوری این ماده را عبارت می‌داند از رسیدن (یا پیشی گرفتن یا حضور) نزد مکان (یا چیزی) با تدارک دیدن یا قوتی که آنچه مانع این می‌شود را برطرف کند، همراه با مخفی بودن مصدر آن، یعنی عدم تعین یا عدم توجه به آن (المعجم الإشتقاقي المؤصل لألفاظ القرآن الكريم، ص۱۹۲ ). ▪️راغب و مرحوم مصطفوی هم معنای اصلی این ماده را «آمدنی که با سهولت باشد» دانسته‌اند،‌ چنانکه به سیلی که در زمین جاری است «أَتِي»‏ و «أَتَاوِيُ‏» گویند؛ و هردو تأکید دارند که این ماده‌ای است که شامل هر نوع آمدنی می‌شود؛ ▫️راغب توضیح داده که: خواه این آمدن توسط خود شیء [یا شخص] باشد: «تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها» (نحل/۱۱۱)، یا با امر و تدبیر: «فَأَتَى‏ اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ» (نحل/26)؛ در امور خیر باشد: «آتَى الْمالَ عَلى‏ حُبِّه‏» (بقره/۱۷۷) یا در امور شر: «إِلاَّ أَنْ يَأْتينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَة» (نساء/۱۹)؛ در اعیان باشد یا در اعراض (خود اشیاء ‌یا صفات آنها): «إِنْ‏ أَتاكُمْ‏ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ‏ السَّاعَةُ» (أنعام/40) (مفردات ألفاظ القرآن، ص60 )؛ ▫️و مرحوم مصطفوی هم توضیح داده که: خواه این آمدن در حالت لازم [= آمد] به کار رود: «إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ» (طه/۱۵؛‌حج/۷)، یا متعدی [= آورد] : أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما» (کهف/۷۷)؛ در مکان باشد: «فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسى» (طه/۱۱)، یا در زمان: «هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ» (انسان/۱)؛ فاعل (یا مفعول) آن، محسوس باشد: «وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها» (بقره/۱۶۸)، یا معقول: «هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى» (طه/۹؛ نازعات/۱۵). وی همچنین اشاره کرده که در زبان عبری که این ماده به همین معنا به کار رفته است (أتاء در عبری به معنای آمدن است) (التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ج‏1، ص32-33 ). ▪️در قرآن کریم این ماده در حالت ثلاثی مجرد، ▫️هم به معنای لازم به معنای «آمدن»: «أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ» (نحل/۱)، «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ» (نحل/۳۳) به کار رفته است، و ▫️هم در معنای متعدی (به معنای آوردن یا نزد کسی آمدن): «هَلْ أَتاكَ حَديثُ الْغاشِيَةِ» (غاشیه/1) «آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ» (اسراء/۲۷)؛ و البته یک حالت دیگر برای متعدی شدن آن در حالت ثلاثی مجرد، استفاده از حرف «ب» است: «وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً» (بقرة/25)، «فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ‏ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها» (نمل/37)، « فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه‏» (بقره/۲۳). ▫️همچنین در حالت ثلاثی مجرد، هم اسم فاعل [آتی =کسی که می‌آید] از آن به کار رفته است: «إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآت‏» (انعام/۱۳۴)، و ▫️هم اسم مفعول [مأتیّ = آمدنی، کسی یا چیزی که آن را می‌آورند] «إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا» (مریم/61)، واگرچه برخی گفته‌اند که این مورد اخیر در معنای اسم فاعل به کار رفته است، ولی راغب این را قبول نکرده است (مفردات ألفاظ القرآن، ص61 ). ▪️و کاربرد آن در حالت ثلاثی مزید در قرآن همواره در باب افعال (إِيتَاء) می‌باشد، که این کاربرد ▫️اگرچه در همان معنای «آوردن هم مشاهده می‌شود: «آتُوني‏ زُبَرَ الْحَديدِ ... آتُوني‏ أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرا» (کهف/۹۸)، ▫️اما در اغلب موارد به معنای اعطاء و دادن است: «وَ آتَيْناهُمْ‏ مُلْكاً عَظِيماً» (نساء/54)، «وَ لَمْ‏ يُؤْتَ‏ سَعَةً مِنَ الْمالِ» ‏لبقرة/247)؛ و غالبا به صورت دو مفعولی به کار می‌رود: «وَ إِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتاب‏» (بقره/۵۳)، «فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقيرا» (نساء/۵۳)؛ هرچند حذف یکی از مفعول‌هایش هم بسیار رایج است: «وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ» (بقره/۴۳ و ...)، «يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ» (مائده/۵۵ و ...)، «إِقامَ الصَّلاةِ وَ إيتاءَ الزَّكاة» (انبیاء/۷۳؛ نور/۳۷)؛ ▫️و در این باب، کاربرد آن فقط به صورت اسم فاعل (و نه اسم مفعول): «وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاة» (نساء/۱۶۲) در قرآن کریم مشاهده می‌شود. (مفردات ألفاظ القرآن، ص61 ). @yekaye 👇ادامه مطلب👇

ادامه توضیحات مربوط به مادی «أتی» ▪️از کاربردهای رایج این ماده در باب افعال، همراهی آن با کلمه «کتاب» است و راغب بر این باور است که هرجا با تعبیر «آتینا» آمده (مثلا: وَ إِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ، بقره/۵۳؛ الَّذينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِه‏، بقره/۱۲۱) بلیغ‌تر از مواردی است که با تعبیر «أوتوا» آمده (مثلا: وَ لَئِنْ أَتَيْتَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَك‏، بقره/۱۴۵) (مفردات ألفاظ القرآن، ص61). در واقع، در اغلب مواردی که تعبیر «اوتوالکتاب» آمده شاهد یک مذمتی هستیم و در مورادی که تعبیر «آتینا الکتاب» آمده، یک مدحی در کار است و شاید تنها موردی که تعبیر «آتینا» آمده ولی فضای منفی‌ای را همراه دارد بلعم باعوراست که در مورد او هم کلمه آیات به جای کتاب به کار رفته است: «وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوين‏» (اعراف/۱۷۵). 🔸در زبان عربی برای «آمدن» از دو تعبیر «جاء» و «أتی» استفاده می‌کنند که در تفاوت این دو ▫️راغب بر این باور است که اولا «جاء» اعم است، چرا که «اتیان»‌ آمدن با سهولت است، اما «مجیء» مطلقِ آمدن است؛ و و ثانیا «إتیان» از حیث قصد آمدن باشد ولو آمدن (به مقصد رسیدن) حاصل نشده باشد اما «مجیء» از حیث به مقصد رسیدن است (مفردات ألفاظ القرآن، ص۲۱۲ ). ▫️مرحوم مصطفوی بعد از ذکر این سخن راغب، تفاوت دیگری بین این دو مطرح کرده، و آن این است که «جاء» غالبا در مورد ذوی العقول و آنچه به آنها منسوب می‌شود و از روی اختیار رخ می‌دهد گفته می‌شود در حالی که «أتی» غالبا در مورد غیر ذوی العقول به کار می‌رود و اگر هم در مورد ذوی العقول به کار رود یا از جهت تحقیر است یا از جهت نفی آن نسبت (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏۲، ص۱۴۷ ). ▫️عسکری هم در تفاوت «أتى فلان» و «جاء فلان» می‌گوید که «جاء» در اصل کلام تامی بوده که نیازمند مطلب دیگری نبوده (فلانی آمد)، اما «أتی» نیازمند اشاره به مطلب دیگری است (فلانی فلان چیز را آورد) ولی تدریجا در معنای همدیگر به کار رفته است (الفروق في اللغة، ص۳۰۵ ). ▪️همچنین در تفاوت بین «إتيان بغيره‏» (غیر چیزی را آوردن) و تبديل الشي‏ء (تبدیل چیزی به چیز دیگر) آن است که اقتضای اولی این نیست که آن شیء اول باقی نماند اما تبدیل در جایی است که شیء اول برداشته شود و شیء دوم جایگزین آن گردد؛ و این تفاوت خودش را در آیه «ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ» (یونس/۱۵) ‌بخوبی نشان می‌دهد (الفروق في اللغة، ص233 ). 📿ماده «أتی» و مشتقات آن ۵۵۳ بار در قرآن کریم به کار رفته است. 🔹تبصره: در خصوص تعبیر «هاتُوا» که چهار بار در قرآن کریم با عبارت « هاتُوا بُرْهانَكُمْ» آمده، اگرچه به همان معنای آوردن است و برخی آن را به یک نحوی به لحاظ تاریخی مشتق شده از «أتی یأتی» دانسته‌اند؛ اما تذکر داده‌اند که در اینجا تغییرات قطعی‌ای رخ داده و حرف «ه» در آن حرف اصلی است (كتاب العين، ج‏4، ص80 ) و لذا اهل لغت آن را ذیل ماده «هتی» بحث کرده‌اند؛ و ان شاء الله ذیل آیات مذکور بحث خواهد شد. 📖اختلاف قراءات يَأْتِينَ / يـٰاتين ▪️در اغلب قرائتها این کلمه به همین صورت مهموز العین (يَأْتِينَ) قرائت شده است؛ ▪️اما در روایت ورش از قرائت نافع (مدینه) و روایتی از قرائت اهل بصره (ابوعمرو) و طریقی از قرائت عاصم (کوفه) (یعنی طریق شمونی از اعشی از روایت شعبه از قرائت عاصم) و برخی قراءات عشر (ابوجعفر) و برخی قراءات غیرمشهور (أزرق و أصبهاني) حرف همزه ساکن را به صورت الف «يـٰاتين» آمده است. حمزه (از قراء کوفه) نیز هنگام وقت بر این کلمه به همین صورت قرائت کرده است. 📚معجم القراءات، ج۹، ص499-۵۰۰ @yekaye

📖اختلاف قراءات بُيُوتِهِنَّ / بِيُوتِهِنَّ / بُيُوتِهِنَّه ▪️در قرائت ابوعمرو (اهل بصره) و و روایت ورش از قرائت نافع (اهل مدینه) و روایت حفص از قرائت عاصم (کوفه) و برخی قراءات عشر (ابوجعفر [و یعقوب] ) و برخی قراءات اربعه عشر (ابن محیصن و یزید و حسن) و برخی قراءات غیرمشهور، هم از سایر قراء ‌سبعه (طریق ابن مهران أصبهاني برواية برجمي از شعبه از عاصم، و نیز روایات ابن جماز و اسماعیل بن جعفر و واقدی از نافع) حرف «ب» را به صورت مضموم: «بُيُوتِهِنَّ» یعنی بر وزن فُعُول قرائت کرده‌اند؛ ▪️اما در قرائت اهل مکه (ابن کثیر) و شام (ابن عامر) و سایر قراءات کوفه (حمزه و کسائی و طرق معروف شعبه از عاصم) و روایت قالون ( و نیز روایات مسیبی و ابوبکر بن ابی أویس) از نافع (مدینه) برخی روایات غیرمشهور (عباس) از ابوعمرو (بصره) و برخی قراءات غیرمشهور دیگر (یحیی بن آدم) حرف «ب» را به صورت مکسور: «بِيُوتهن» قرائت شده است که یا از باب تخفیف است یا برای مناسبت با حرف بعد. ▪️همچنین یعقوب (از قراء عشره) در هنگام وقف هاء سکت اضافه می‌کند به صورت «بُيُوتِهِنَّه» 📚معجم القراءات، ج۹، ص ٤٩٩ ؛ الکامل المفصل فی القراءات الاربعه عشر، ص۵۵۸ @yekaye

🔹فَاحِشَةٍ قبلا بیان شد که ▪️ماده «فحش» (با کلماتی همچون فُحْشُ و فَحْشَاءُ و فَاحِشَةُ) در اصل دلالت بر زشتی و قبح و شناعت در چیزی می‌کند، به طوری که در مورد هر چیزی که از حد خودش تجاوز کند (که به نحوی موجب کراهت شود) «فاحش» گفته می‌شود؛ و تفاوتش با «قبح» در این است که اولا «فحش» قبحش شدیدتر است و ثانیا «قبح» را در مورد صورت و ظاهر هم به کار می‌برند، مثلا می گویند فلانی «قبیح المنظر» است، در حالی که فحش را غالبا فقط در مورد سخن ویا فعل قبیح به کار می‌برند. ▪️بدین ترتیب «فاحشة» (الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ؛ بقره/۲۶۸) عملی است که زشتی آن شدید است؛ و کلمه «فحشاء» (إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ؛ بقره/۱۶۹) ‌به خاطر «مد»ی که در کلام دارد، مفهومش شدیدتر از «فاحِشَة» است و «فواحش» هم جمع «فاحشة» است «وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن» (انعام/۱۵۱) ▪️این کلمه بسیاری از اوقات به طور خاص در مورد «روابط جنسی نامشروع» (اعم از زنا و لواط) به کار می‌رود: «لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لا يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَة» (طلاق/۱) ، «وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنى‏ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبيلاً» (اسراء/۳۲) ، «أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمينَ» (اعراف/۸۰) 🔖جلسه ۲۴۸ https://yekaye.ir/al-aaraf-7-28/ 📖اختلاف قراءات ▪️در قراءات مشهور و موافق مصحف عثمانی به همین صورت «إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ» قرائت شده است؛ ▪️اما در برخی قراءات غیرمشهور (ابن مسعود و جَناحُ بنُ حُبَيش و روایت ابن غزوان از قرائت طلحه) به صورت «إلا أن يَفْحَشْنَ» قرائت شده است؛ ▪️و در برخی قراءات غیرمشهور دیگر (أبي بن كعب و ابن عباس و عكرمة) به صورت «إلا أن يَفْحَشْنَ عليكم» قرائت شده است؛ همچنین قرائت أبیّ به صورت «إلا أن يَفْحُشْنَ عليكم» (به ضم حاء) نیز روایت شده است؛ ▪️و در قرائت غیرمشهور دیگری که قاریش را نام نبرده‌اند به صورت باب افعال «إلا أن يُفْحِشْنَ عليكم» نیز قرائت شده است 📚معجم القراءات، ج۹، ص۵۰۰ ؛ المغني في القراءات، ص۱۸۰۱ @yekaye

🔹مُبَيِّنَةٍ قبلا بیان شد که ▪️ماده «بین» به معنای آشکار کردن بعد از ابهام و اجمال است و به کلام از این جهت «بیان» می‌گویند که در آن انسان باید با جدا کردن کلمات و سپس اتصال برقرار کردن بین آنها مراد مبهم خود را آشکار کند ویا از این جهت که آشکارکننده مافی‌الضمیر است. ▪️«بیِّنه» [= دلیل] هم به معنای چیزی است که دلالت کاملا آشکار داشته باشد. ▪️کلمه «بین» (که در زبان فارسی هم رایج است) از کلماتی است که اصطلاحا از اضداد است؛ یعنی هم به معنای «فصل» (فاصله و جدایی) به کار می‌رود و هم به معنای «وصل» (اتصال و به هم رسیدن). 🔖جلسه ۱۱۴ http://yekaye.ir/ash-shuara-026-195/ 📖اختلاف قراءات ▪️در قرائت اهل مدینه (نافع) و بصره (ابوعمرو) و شام (ابن عامر) و اغلب قراءات کوفه (حمزه و کسائی و روایت حفص از عاصم) و بقیه قراء عشره (خلف وأبو جعفر ويعقوب) و برخی قراءات اربعه عشر (یزیدی و اعمش) به صورت «مُّبَيِّنَةٍ» یعنی اسم فاعل در باب تفعیل (به معنای چیزی که فی نفسه آشکار و واضح است) قرائت شده است؛ ▪️اما در قرائت اهل مکه (ابن کثیر) و برخی قراءات کوفی (شعبه از عاصم) و برخی قراءات اربعه عشر (ابن محیصن و حسن) و برخی قراءات غیرمشهور (مكي و حمَّاد و أبان)‌ به صورت «مُبَيَّنة»، یعنی اسم مفعول در باب تفعیل (یعنی چیزی که کسی که ادعایش را می‌کند آن را واضح می‌گرداند) قرائت شده است. ▪️همچنین در قرائت غیرمشهور دیگری (ابن عابس) به صورت «مُبِينة» یعنی اسم مفعول در باب افعال آمده است. 📚معجم القراءات، ج۹، ص۵۰۰ ؛ المغني في القراءات، ص۱۸۰۱ @yekaye

🔹حُدُود قبلا بیان شد که ▪️ماده «حدد» را برخی در اصل ناظر به حدّت و شدت دانسته‌اند و برخی معنای اصلی این ماده را «مرز شیء (حد و مرز) که دو چیز را از همدیگر جدا می‌کند» معرفی کرده‌اند و برخی هم مدعی‌اند که اساسا این ماده در دو معنای مختلف «منع کردن» [شبیه شدت و حدت] و «طرف و انتهای شیء» [شبیه مرز] به کار رفته است؛ اما به نظر می‌رسد که در اغلب مشتقات این ماده هردو معنا اشراب شده باشد. ▪️«حدّ» شرعی (مجازات‌های شرعی) را از این جهت «حدّ» (جمع آن: حدود) گفته‌اند که مرز دینداری و بی‌دینی را معلوم ساخته ویا اینکه اجرای آن، مانع ارتکاب مجدد گناه و تخطی از دین می‌شود (مثلا ْ: يُقيما حُدُودَ اللَّه‏، بقره/۲۳۰)؛ ▪️«حدید» را از این جهت درباره آهن به کار می‌برند که سخت و مقاوم است و مانع از آن می‌شود که براحتی بتوان تغییری در آن داد. همچنین از آنجا که حد به معنای مرز هر چیز است، به لبه تیز اشیاء و به تبع آن، به شیء تیز و برنده، و بلکه به هر چیز دقیق و ظریفی هم «حدید» (جمع آن: «حداد») گفته‌اند (مثلا «بَصَرُكَ الْيَوْمَ حَديد» ق/۲۲) (شبیه تیزبین در فارسی) و تعبیر «لسان حدید» (أَلْسِنَةٍ حِدادٍ) یا از این جهت تشبیه آن به تیزی و آزاری است که ایجاد می‌کند؛ یا از جهت تشبیه آن به آهن که همچون ضربه آهن (گرز آهنین) بر سر مخاطب خود فرود می‌آید و او را آزار می‌دهد. ▪️«محادّه» (الَّذينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَه؛ مجادله/۵ و ۲۰‏) نیز به معنای ممانعت و مخالفت کردن است، که می‌تواند ناظر به این نکته هم باشد که با مخالفت و ممانعت خویش، بین خود با طرف مقابل حدی و مرزی قرار داده است. 🔖جلسه ۴۳۸ http://yekaye.ir/al-ahzab-33-19/ @yekaye

🔹يَتَعَدَّ قبلا در خصوص ماده «عدو» بیان شد که تقریبا عموم اهل لغت اتفاق نظر دارند که این ماده در اصل دلالت دارد بر یک نحوه تجاوز از حد؛ مثلا: ▪️مرحوم مصطفوی هم اصل معنای این ماده را تجاوز به حقوق دیگران می‌داند؛ ▪️خلیل می‌گوید فعل «عَدَا يَعْدُو عَدْواً و عُدُوّاً» به معنای تعدی در امر است یعنی تجاوز از حدی که باید بدان حد بسنده شود، و حتی تعبیر «ما عدا» یا «عدا» را هم که برای استثنا کردن می‌آید (مانند: «ما رأيت أحدا ما عَدَا زيدا» یا «ما رأيت أحدا عَدَا زيد») بدین معنا می‌داند که این مستثنی منه از آن امر مورد استثناء تجاوز و عبور کرده است؛ ▪️ابن فارس نیر تاکید می‌کند همه کاربردهای این ماده به همین معنای تجاوز و گذر کردن از حد خود و پیشی گرفتن در جایی که سزاوار است بدانجا بسنده شود دلالت دارد؛ ▪️راغب توضیح می‌دهد که «عَدْو» تجاوز و نقطه مقابل التیام یافتن است، که گاهی در دل است که همان عداوت و دشمنی می‌شود، و گاهی در راه رفتن است که «عَدْو» (دویدن) می‌باشد و و گاهی به خاطر اجزای آن محل است چنانکه به مکانی که پستی و بلندی داشته باشد و اجزایش متلائم نباشند ذوعداء گفته می‌شود؛ عسگری نیز با اینکه با توجه به کاربرد این ماده به صورت «عُدوَة» در خصوص لبه و حاشیه یک سرزمین (إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوی‏؛ أنفال/۴۲)، یک نحوه میل و انحراف یا دور شدن از جای اصلی را در این ماده پررنگ می‌کند اما این را هم به همان معنای تجاوز مرتبط می‌کند و توضیح می‌دهد گویی کسی که تجاوز می‌کند گویی از حد وسط خویش دور می‌شود گویی کسی که تعدی می‌کند، به سمت لبه حق خود می‌رود و از آن گذر می‌کند. ▪️فعل ثلاثی مجرد این ماده به صورت «عَدَا يَعْدُو» می‌باشد: «وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُريدُ زينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا» (کهف/۲۸) یا «قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ» (نساء/۱۵۴) یا «الْقَرْيَةِ الَّتي‏ كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْت‏» (اعراف/۱۶۳) ... ▪️اما در ابواب ثلاثی مزید این ماده در قرآن کریم در بابهای افتعال (فَمَنِ اعْتَدی‏ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی‏ عَلَيْكُم؛‌بقره/۱۹۴) و مفاعله (يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّة؛ ممتحنه/۷) و تفعّل (مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ؛ طلاق/۱) به کار رفته است؛ که در باب مفاعله که واضح است که دلالت بر دشمنی طرفینی دارد؛ اما درباره دو مورد دیگر توضیح خاصی نداده‌اند و ظاهرا در این دو مورد نیز مطاوعه‌ای در کار نباشد بلکه باز تعدی کردن به دیگران مد نظر است چنانکه برخی اشاره کرده‌اند که «اعتداء» تجاوز از حق است؛ که از آن اسم فاعل هم استفاده شده است: «وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُ‏ الْمُعْتَدِينَ»‏ (بقرة/۱۹۰) و فعل «تعدّی» هم علاوه بر کاربردهای قرآنی‌اش، در نحو هم معروف است (فعل متعدی) و برخی بر این باورند که این تعبیر ابتدا برای فعلی که از مفعول خود به مفعول دیگر تجاوز می‌کرده (افعال دو مفعولی مانند «ظن» در جمله ظن عمرو بكرا خالدا) به کار می‌رفته و احتمالا به همین مناسبت در مورد هر فعلی که از فاعل تجاوز کند و دارای مفعول باشد به کار رفته است. ▪️این ماده به لحاظ معنایی به کلماتی همچون تجاوز و عتوّ (سرکشی) و طغیان و جور (ستم) و ظلم و بغی و بغض و شنآن و مخاصمه و مناواة نزدیک است؛ که تفاوت اینها در همانجا به تفصیل بیان شد، فقط با توجه به اینکه کلمه «ظلم» در ادامه همین آیه آمده اشاره می‌کنیم که از نظر مرحوم مصطفوی در ماده «عدو» دو معنای «تجاوز کردن» و «ناظر به حق دیگران بودن» لحاظ شده ولی در «ظلم» ضایع کردن حق و مطلق عدم ادای آنچه حق است. 🔖جلسه ۱۱۳۱ https://yekaye.ir/al-mumtahanah-60-01-2/ @yekaye